Karen A Simonian

Forumjan
  • Content count

    29
  • Joined

  • Last visited

Community Reputation

0 Neutral

About Karen A Simonian

  • Rank
    Ֆորումջանիկ Forumjaner Форумджаник

Previous Fields

  • Age range
  1. ՄԵԾԱՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՊԱՅՔԱՐ ՀԱՅԵՐԷՆԻ ԴԷՄ, ՈՐ ԻՄ ՄԻԱԿ ՀԱՅՐԵՆԻՔՆ Է ԲԱՐԵԳՈՒԹ ԱԼՈԻԶ ԱԼՑՀԱՅՄԵՐԸ ԵՒ ՄԵՐ ԵՐՋԱՆԻԿ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՀԱՄԱՆՈՒԱԳ Op. 3 ՄԱՍՆ ԵՐՐՈՐԴ ԿԱՄ «ազգային նեխած, ինքնապարփակ միջավայրԸ» Ա «Շատ հնարաւոր է ու հաւանական որ Լեհաստանում չեն ուզի օգտագործել ռուսերէնը, բայց Կովկասում եւ Ռուսաստանի միւս վայրերում մանր ազգերը ոչնչով դէմ չեն լինի ռուսերէնին՝ որպէս համապետական լեզուի, այլեւ անհրաժեշտ կը համարեն այն»։ Ստեփան Շահումեան Երկեր 3 հատորով, հ. 3, Ե. 1958, էջ 456) Առաջին Աշախարհամարտը աւարտուեց երկու դասական եւ արիւնարբու կայսրութիւնների պարտութեամբ։ Ռուսաստանը եւ Թուրքիան… Երկուսն էլ գրեթէ միաժամանակ փոխեցին իրենց անունները։ Առաջինը դարձաւ Սովետական Հանրապետութիւնների Միութիւն, երկրորդը՝ Թուրքական Հանրապետութիւն։ Երկուսն էլ իւրացրեցին պետական կարմիր դրօշներ. առաջինը մուրճ ու մանգաղով, երկրորդը՝ Լուսնի մահիկով։ Բայց կարեւորը այստեղ դրօշների գոյնն էր։ Վլադիմիր Լենինը, նկատի ունենալով արդէն ծրագրուած եւ իր համար տեսանելի արիւնահեղ մօտալուտ ապագայի իրականութիւնը[2], արդէն իսկ վստահութեամբ յայտարարեց, թէ իրենց դրօշը ներկուած է «բանուոր դասակարգի կարմիր արիւնով», իսկ թէ ո՞ւմ արիւնով էր ներկուած Մուստաֆա Քեմալի հանրապետութեան կարմիր դրօշը՝ առայսօր աշխարհի հետ վիճարկում են թուրքերը։ Երկու կայսրութիւններն էլ ստիպուած եղան ներս քաշել իրենց մագիլները։ Նիկոլայ Բ ինքնակալ ցարին հրաժարեցրին գահից, ստեղծեցին Ժամանակաւոր կառավարութիւն, որ պէտք է ժողովրդավարական սկզբունքներով վերակառուցէր երկիրը։ Փետրուարից մինչեւ Հոկտեմբեր արդէն բաւականին փոփոխութիւններ էին տեղի ունեցել աշխարհի մէկ հինգերորդ մասը ռուսացնելով՝ մոսկալա-թաթարական վաղեմի հորդայի հաւերժական սեփականութիւն դարձնելու նկրտումները տապալելու համար։ Եթէ Մուստաֆա Քեմալը համոզուած լինելով որ այլեւս չի յաջողուելու ետ բերել թուրքերի կայսրութեան կողմից գերուած ժողովուրդները՝ իրենց տարածքներով, վճռեց շարունակել այլազգիների կոտորածը, ապա Վլադիմիր Լենինը հենուելով նուաճուած ժողովուրդների անաստուած ու ապազգայնացուած (ինքնազերծուած) տարրերի վրայ, նրանց մղելով ազգային դաւի՝ ինչ որ չափով յաջողեց կորցրած պատառներ փախցնել։ Այստեղ, անշուշտ, իմ խօսքը Հայաստանի մասին է։ 20-րդ դարում Լազարեանների «ազատագրական պայքարի» շարունակողները դարձան մարքսիստ-կոմունիստները, որոնք բացէ ի բաց յայտարարեցին. «Հայ ժողովրդին պատրաստ են զոհաբերելու համաշխարհային յեղափոխութեան բագինին»։ «Կովկասեան Լենին» յորջորջուող Ստեփան Շահումեանը իսկական Վլադիմիր Լենինին գրած նամակի մէջ, որտեղից բերել եմ այս ենթագլխի բնաբանը, նաեւ գրում է, թէ այդ որոշումը պէտք է ընդունել իշխանութիւնը նուաճելուն պէս։ Բայց Վլադիմիր Լենինը իր կովկասեան կրկնակին կանխելով, թոյլ չի տալիս ռուսական ապագայ կայսրութեան «ընտանեկան» հարցեր լուծել «մանր մի ազգի» վիժուածքի թելադրանքով։ Ստեփան Շահումեանին նա ցոյց է տալիս իր տեղը եւ «մեր, կովկասեան Լենինը» շտապում է նահանջել, պատրաստակամօրէն դաւելով հայ եւ հարեւան ժողովուրդներին։ «Դուք ինձ գրում էք որ պէտք չէ խրտնեցնող ոստիկանական մահակը են այլն. որ կարելի է "ռուսաց լեզուն պահպանելու եւ տարածելու ազատ միութիւններ" ստեղծել։ Բայց ինչո՞ւ Դուք չէք ընդունում որ մանր ազգերը, ինչպէս հայերը, վրացիները, թաթարները, լեռնականները[3] (ես թուարկում եմ կովկասեան ժողովուրդներին), կարող են յօժարակամ որոշել որ նրանց փոխադարձ հարաբերութիւնների համար պետական հիմնարկներում ընդհանուր լեզու ճանաչուի ռուսերէնը։ Եւ ինչո՞ւ մէնք պէտք չէ առաջարկենք, յանձնարարենք նրանց։ Շատ հնարաւոր է ու հաւանական որ Լեհաստանում չեն ուզի օգտագործել ռուսերէնը, բայց Կովկասում եւ Ռուսաստանի միւս վայրերում մանր ազգերը ոչնչով դէմ չեն լինի ռուսերէնին՝ որպէս համապետական լեզուի, այլեւ անհրաժեշտ կը համարեն այն» (ընգծումն իմն է – ԿԱՍ.)։ Ահաւասիկ, թէ որպիսին է մինչեւ օրս Երեւանի մէջ իբրեւ անմահ արձան կանգնած Ստեփան Շահումեանը… Որպիսի՜ պատիւ այդ «մանր ազգին՝» հայութեանը, ռուսերէնով լլկելու գործը յաղթական աւարտի հասցնելու համար։ Հակառակի պէս, համաշխարհային աշխատաւորութեան առաջնորդն էլ զգոյշ ու նաեւ խորամանկ է։ Նա չի համաձայնում նոյնիսկ «յօժարակամ» ձուլուելու առաջարկին։ Չի ուզում «խրտնեցնել ոստիկանական մահակով», քանի որ առանց այդ էլ Ռուսաստանը ստրկացած ժողովուրդներին հէնց այդ մահակով է սաստել եւ ռուսացնելու ընթացքն սկսել… Նա պահանջում է աւելի նուրբ գործելակերպ՝ «հիմնել ռուսաց լեզուն պահպանելու եւ տարածելու ազատ միութիւններ»։ Ի՜նչ գեղեցիկ ու հպարտ է հնչում, չէ՞… Ռուսաց լեզուն կարօտ է պաշտպանութեան, քանի որ այլալեզու խառնիխուռն ցեղերը «իրենց կամքով միացել» եւ ուզում են աւերել փրկիչի լեզուն… Եւ ի՜նչ վստահութիւն… Մենք՝ հայերս ռուսների միակ ու հաւատարիմ բարեկամներն ենք… Մենք, հայերս, պատրաստ ենք յանուն ռուսերէնի պահպանութեան եւ տարածելու վերջնականապէս հրաժարուել Հայերէնից… Եւ յետոյ՝ ի՜նչ հրապուրիչ հեռանկար է, երբ այդ ամէնը պէտք է անել ազատօրէն, «ազատ միութիւններ» հիմնելով… Ի՜նչ լաւիկն են այդ կոմունիստները… Առաջարկում են նոյնիսկ ազատ միութիւններ հիմնել… Պատկերացնո՞ւմ էք՝ ազա՜տ… Բ «…Կոմունիստներին կշտամբում են, թէ նրանք իբր ուզում են վերացնել հայրենիքը, ազգութիւնը։ Աշխատաւորները հայրենիք չունեն։ Նրանցից չի կարելի խլել այն, ինչ նրանք չունեն»։ «Կոմունիստական կուսակցութեան մանիֆեստը» Կ. ՄԱՐՔՍ, Ֆ. ԷՆԳԵԼՍ 1918 թուականի Մայիս 21-ին Ստեփան Շահումեանը Բանուորների, զինուորների եւ նաւաստիների դեպուտատների Բաքուի շրքանի սովետի նիստին ունեցած ելոյթի ընթացքին իր անհանդոտութիւնն ու մտահոգութիւնն է յայտնել նաեւ դպրոցի մասին։ «Երբ տեղի ունեցաւ Փետրուարեան յեղափոխութիւնը, ապա դպրոցի դրութիւնը բոլորովին չփոխուեց։ Ընդհակառակը, բոլորովին վատթարացաւ։ Երբ տեսնում էի, թէ ինչ դրութեան մէջ են երեխաները, ես սարսափում էի։ Միակ «բարելաւումն» այն էր որ ստացանք ազգային դպրոց՝ ինտերնացիոնալ դպրոցի փոխարէն։ Հայ երեխաները, որոնք առաջ նստում էին հրեա եւ ռուս երեխաների հետ, առանձին դասարաններ տեղափոխուեցին […] Միակ արժէքաւորը, որ յիշում եմ միջնակարգ ուսումնական հաստատութեան մէջ իմ գտնուելուց, այն է, որ դպրոցը գոնէ ինտերնացիոնալ էր, որ ազգային նեխած, ինքնապարփակ միջավայրի փոխարէն, մենք՝ այդ միջավայրից դուրս եկածներս, հանդիպում էինք ուրիշ ազգութիւնների երեխաների հետ եւ համակւում ինտերնացիոնալիզմի ոգով, այսինքն ամենաարժէքաւորն այն ամէնից, ինչ պէտք է լինի երեխաների դաստիարակութեան մէջ։ Իմ երեխաները վերադառնալով դպրոցից, սարսափած պատմում էին, որ իրենց կտրել են ուրիշ ազգութիւնների իրենց ընկերներից ու ստիպել սովորել ազգային ոգով» (Անդ, էջ 192)։ Այսպիսով, ազգային դպրոց ունենալը Ստեփան Շահումեանի սրտովը չէ, քանի որ, կրկնենք՝ ազգային միջավայրը նրա համար ԻՆՔՆԱՊԱՐՓԱԿ Է եւ ՆԵԽԱԾ։ Իսկ նրա զաւակներին, ո՜հ, սոսկալի իրականութիւն, ազգային դպրոցում «ստիպում են սովորել ազգային ոգով»։ Բայց արդեօք որեւէ բանով փոխուե՞լ է կոմունիստների վերաբերմունքը ազգային արժէքները ճանաչելու եւ գնահատելու, առաւել եւս ազգային արժէքներով սերունդներ դաստիարակելու ասպարէզի մէջ։ Այս հարցին պատասխանելուց առաջ նախ անհրաժէշտ է 20-րդ դարի երկրորդ կէսի կոմկուսի շարքայինների միջեւ ջրաբաժան անցկացնել։ Այս կողմը՝ կոմունիստներ, որ Մոսկուայի հաւատարիմ կամակատարներ լինելով խցկուած են կոմկուսակցութեան եւ սովետների հierarchie-ի[4] մէջ, ովքեր իրականացնում էին վերից եկող բոլոր հրահանգները առանց բացառութեան։ Իսկ այդ հրահանգները միշտ ուղղուած էին լինում ժողովրդի Ինքնութեան[5] շահերին։ Միւս կողմը՝ կուսակցականները։ Մտաւորականներ, որոնց գիտութեան թեկնածուի ատենախօսութիւնը պաշտպանելու նախապայմանը կոմկուսի շարքային լինելն էր եւ այդ պատճառով գիտական նիւթով զբաղուելուց առաջ նրանք ուղիներ էին որոնում կուսակցական տոմսը գրպանելու համար. բանուորներ, գիւղացիներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ եւն, ովքեր շարքային լինելու դէպքում կարող էին աւելի թեթեւ գործի անցնել — արտադրամասի վարպետ կամ պետ, կոլտնտեսութեան բրիգադավար, ուսմասվար, դպրոցի տնօրէն, հիւանդանոցի բաժնի վարիչ… եւ բոլորն էլ շահոյթաբեր պաշտօններ։ Յետոյ կուստոմսը դարձաւ կուսակցութեան շրջանային կոմիտեների առուծախի առարկայ։ Ճաշարանի բարմեն նշանակուելու համար նոյնպէս անհրաժէշտ էր լինել կոմկուսակցութեան շարքային։ Եւ ապագայ շարքայինները արդէն 70-80-ականներին փաստաթղթեր էին ստանում 500 ռուբլով, որ յետագային բարձրացաւ 1000 եւ աւելի ռուբլու։ Ջրաբաժանի երկու կողմերին գտնուողների նպատակներն ու շահերը իրարից տարբերւում էին։ Մետրոպոլիային բնաւ չէին հետաքրքրում շարքայինները, որոնք սուսուփուս ենթարկւում էին պաշտօնական դրածոներին։ Այդ շարքայիններն էին որ իրենց կուսակցական անդամութեան փաստաթղթերը անուանում էին «հացի գրքոյկ»։ Քանի որ քիչ վերը կատարած իմ հարցադրումը բնաւ էլ հռետորական չէ, ուստի պատասխանելու եմ, որ ազգային արժէքները ճանաչելու եւ գնահատելու, առաւել եւս ազգային արժէքներով սերունդներ դաստիարակելու ասպարէզի մէջ մինչեւ օրս ոչինչ չի փոխուել։ Կոմունիստ դրածոներին փոխարինելու են եկել Չէկիստական կամ KGB-ական Կրեմլի դրածոները, որոնք նոյնպէս հաւատարմօրէն ծառայում են «իրենց իմպերիային» (Հր.Մաթէոսեանի արտայայտութիւնն է) եւ իրենց KGB- ին։ Բոլոր այդ դրոծոները, որ շատ աւելի դիպուկ անուն ունեն՝ ՍԱՏՐԱՊՆԵՐ, մինչեւ այսօր գարշել ու գարշում են հայկական «նեխած» միջավայից եւ սարսափում են «ազգային ոգուց», շարունակելով «կովկասեան Լենինի» ինքնութիւնազանց մոլագարութիւնը։ Հէնց այստեղից յառաջանում է տրամաբանական մի հարց։ Ուրեմն, ինչպէ՞ս անել որպէսզի մեր ժողովուրդը եւ հասարակութիւնը, որ իր շարունակական ընդարմացումից դուրս գայ եւ հնարաւորութիւն ունենայ կանխել այն բոլոր դաւադրութիւնները, որոնք տեղի են ունենում պատերի ճեղքերից դուրս ելած առնէտների ձեռքով եւ ընդհանրապէս կարողանայ բազէներին զատել այդ առնէտներից, որոնք Չարիք են Երկրի եւ Ժողովրդի գլխին։ Այդ միջոցը կայ։ Եւ կոչւում է Lustratio (լատ.), Люстрация (ռուս.) եւ Ապաշխարութիւն՝ հայերէն։ Յ.Գ. Ընթերցողներից ոմանք այնպէս են համոզուած, թէ իմ այս Desiso, Crescendo եւ Agitato ներշնչանքով գրութիւնները սոսկ այսօրուայ ուշացած մտահոգութիւններ են։ Հետեւաբար, պարկեշտութիւնը պահանջում է ասելու հետեւեալը։ Առաջին անգամ 1962 թուականին Երեւան լոյս տեսնող պատանեկան «Պիոներ Կանչ» թերթի առաջին էջի ճակատին լոյս տեսաւ իմ «Բաց Նամակը» դպրոցականներին, որով յորդորում էի ստեղծել Հայերէնի պահպանութեան եւ մաքրութեան ակումբներ։ Այդ նամակի հրատարակութիւնը, ինչպէս երկու շաբաթ անց պարզուեց ինձ համար, պայմանաւորուած էր թերթի խմբագրին իր պարտականութիւններից մօտ ժամանակներին ազատելու հետ։ Խմբագրութիւնը առաջարկել էր կարծիքներ յայտնել տարբեր հեղինակաւոր մարդկանց, ինչպէս նաեւ իրենց՝ դպրոցականներին։ Առաջին արձագանգողը եղաւ Նաիրի Զարեանը՝ «Իջել ես Հայոց լեռներէն, Ինչո՞ւ չես խօսում Հայերէն» բանաստեղծութեան հեղինակը։ Նա իր հախուռն մարդու ոգեւորութեամբ էր իր հերթին յորդորում Հայերէնի պաշտպանութեան գործը դպրոցից սկսելու անհրաժեշտութիւնը։ Յաջորդը պէտք է գրէր Սիլվա Կապուտիկեանը, որ իր սովորութեան համաձայն խուսափեց մի նախաձեռնութիւնից, որ կուսկենտկոմից «չէին իջեցրել»։ Թերթի խմբագիրը այլ աշխատանքի անցնելուց յետոյ միայն ինձ յայտնեց, թէ իբր Սիլվան չի յանդուրժել որ իր տարիքով ու ստալինեան դափնեկրի հեղինակութեամբ բանաստեղծը ընդամէնը արձագանգող լինի քսանհինգ տարեկան «մի լակոտի»։ Բայց ամէնից սոսկալին ակադեմիկոս, նախկինում, մինչեւ իբրեւ ժողովրդի թշնամի ԳՈՒլագ աքսորուելը Հայաստանի կոմկուսակցութեան առաջին քարտուղար Աշոտ Յովհաննիսեանի արձագանգն էր, որտեղ նա առանց քաշուելու յորդորում էր որ դպրոցականները անպայման մտահոգուեն ռուսերէնով, քանի որ… մի խօսքով, մի քանի տարի անց ես կռահեցի որ նրա այդ կարծիքը ոչ թէ պայմանաւորուած է Ստեփան Շահումեանի նամակով ու ելոյթով, այլ Մոսկուայի քաղաքականութեամբ, որի մասին մի քանի տարի առաջ հնարաւորութիւն ունեցայ հրապարակել «Կրեմլի Յոյժ Գաղտնի Մի Քանի Փաստաթղթերը» գրքոյկով։ Այն նոյնութեամբ հրապարաց նաեւ Լոս-Անջելեսի «ՆՈՐ ԿԵԱՆՔ» շաբաթաթերթը։ Ես դեռ նորից կ'անդրադառնամ այդ խնդրին։ Իսկ հիմա. Յաջորդիւ «ՄԱՍՆ ՉՈՐՐՈՐԴ ԿԱՄ Marcato»: [1] Desiso —Վճռական (երաժշտ. Եզրաբառ)։ [2] Քաջատեղեակ լինելով ֆրանսական հեղափոխութեան եւ Փարիզի կոմունայի համեմատական պատմութեանը, Վ. Լենինը կասկած չունէր որ Ռոբեսպիերի են նրա կողմնակիցների համար տերորը իշխանութիւնը սեփական ձեռքերի մէջ պահելու միջոց էր։ [3] Թաթարներ եւ լեռնականները — Մինչեւ 1922 թուականը մեր հարեւանները թաթարներն էին, որոնք այնուհետեւ ատրպատական (ատրուշանների երկիր) տեղանունով դարձան ադրբեջանցի։ Իսկ լեռնական ընդհանուր անունով էին կոչւում Չեչենները, Ինգուշները եւն.։ [4] Hierarchie — նուիրապետութեան, պետութեանը նուիրեալների դասակարգ, մեր իրականութեան մէջ բոլոր ծախուածները մետրոպոլիային կամ աթոռանիստին, որն է Մոսկուան։ [5] Այսուհետեւ «ազգային» եզրաբառը փոխարինելու եմ «Ինքնութիւն» եզրաբառով, քանի որ Հայաստանի մէջ յայտնուել են «ազգայինը» «ազգայնականութեան» հետ նոյնացնողներ եւ Հայ-քրիստոնեայի Հաւատքը ֆաշիզմի նախապայման լինելը «ապացուցողներ»։
  2. ՀԱՄԱՆՈՒԱԳ ԲԱՐԵԳՈՒԹ ԱԼՈԻԶ ԱԼՑՀԱՅՄԵՐԸ ԵՒ ՄԵՐ ԵՐՋԱՆԻԿ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՀԱՄԱՆՈՒԱԳ Opus Dei A piena voce, որ անցում է կատարում Agitato եւ աւարտւում է Con brio - ով Մի պատմուածք գրեցէք այն մասին, թէ ինչպէս քծնող պաշտօնամեծարութեամբ եւ այլոց մտքերին անվերապահ երկրպագութեամբ դաստիարակուած երիտասարդը… իր միջից կաթիլ առ կաթիլ դուրս է մղում ստրուկին եւ թէ ինչպէս մի գեղեցիկ օր արթնանալով, զգում է որ իր երակներով հոսում է ոչ թէ ստրկամիտի, այլ մարդկային իսկական արիւն»։ Ա. Սուվորինին գրած Ա. Չեխովի նամակից 7 Յունուար, 1889 ՆԱԽԵՐԳ Քանի որ ձեռնարկել եմ այս «Համանուագը», ուրեմն եւ պէտք է ունենայ ոչ թէ նախաբան, այլ նախերգ։ Առաւել եւս, երբ գործ ունենք բարեգութ մէկի կամ արդէն բժշկական բառեզր դարձած Ալցհայմերի երեւոյթի, այդ երեւոյթով պայմանաւորուած մարդու ողբերգութեան, հետեւաբար նաեւ այն բացառիկ երջանիկ վիճակի հետ, որպիսին եղել է Դրախտային Պարտէզի մէջ եւ կը լինի եւս մէկ անգամ ու արդէն մշտնջենաւոր ժամանակով, երբ Արարիչի կամքով յայտնուենք այնտեղ, որտեղից արտաքսուեցին Առաջին Տղամարդն ու Առաջին Կինը։ Հէնց իրենց հիմարութեան պատճառով։ Իսկ այդ հիմարութիւնը ամէն բան իմանալու եւ, առաւել եւս Յիշելու, Չմոռանալու անիմաստ ու անհեթեթ ցանկութիւնն էր։ Ալցհայմերը իր անսահման գթասրտութեամբ ժամանակակից հայ մարդուն ստիպում է մոռանալ, չյիշել, ուրեմն դեռ իր երկրային կեանքի մէջ ապրել Դրախտի Պարտէզում։ Այսինքն ալցհայմերին յաջողուեց այն, ինչը չկարողացան անել կոմունիստները, որոնց բոլշեւիկ են նաեւ ասում, իսկ վերջերս խօսք բացուելիս ամօթխածութեամբ իրենց համարում են ձախլիկ։ Դէպի ձախ գնացող… Իսկ ձախ գնացող տղամարդուն, յայտնի բան է, ոչ Առաջին Կինն է յանդուրժել եւ ոչ էլ կը յանդուրժի վերջինը։ A piena voce [1] Մի օր էլ աչքներս բացեցինք ու տեսանք, որ դարձել ենք մէկ ազգ եւ երկու ժողովուրդ: Հայաստանը «անկախնանալուց» յետոյ Հայի այս կերպարանափոխութիւնը գրեթէ երկու տասնամեակ առաջ արձանագրեց Վահէ Oշականը: Կարելի է մտածել նաեւ որ դարձել ենք մէկ ժողովուրդ եւ երկու ազգ։ Նայած թէ որպիսի հերթական շնորհանդէս են կազմակերպում սփիւռքի կոմերիտական նախարարութիւնում։ Երբ հմուտ եւ բանիմաց վարպետին յորդորում են համակարգիչի ստեղնաշարի համար «յօրինել» Ս. Մաշտոցի երկու գրերով մէկ տառ (խօսքը «ո» եւ «ւ» գրերի մասին է), ապա կարող ենք վստահ լինել, թէ հայերս դարձել ենք մէկ ազգ եւ երկու ժողովուրդ։ Բայց երբ քաջարի նախարարը իբրեւ սիրառատ թխսմայր ամբողջ հայութեանը իր փեշի տակ է որոշում հաւաքել հերթական մի գիւտով, որն է հայերէնից հայերէն թարգմանելու դարակազմիկը, այս անգամ համոզւում ես, թէ ինքներս մեզ դեռեւս մէկ ժողովուրդ կարծելով արդէն երկու ազգ ենք անհասկանալի ազգային երկու լեզուներով, որոնց թարգմանութիւնը պէտք է ռոբոտը (համակարգիչը, «մտածող» մեքենան) կատարի եւ ոչ թէ ուղեղի ծալքերից առայժմ բոլորովին չզրկուած հայաստանցի «ապեռոն» կամ տարաշխարհի «հայրենասէրը»։ Եւ ես, ելնելով արդէն բուն իրականութիւնից, շարունակում եմ այդ միտքը զարգացնել` նկատելով, որ մեզ փորձում են դարձնել ո'չ միայն երկու ժողովուրդ, այլեւ ընդհանրապէս մարդկային երկու տեսակ` մի քանի առումներով: Ընդ որում` հակոտնեայ տեսակներ: Այսպես, օրինակ` «լաւատես» ու «յոռետես», «հարազատ» ու «oտար», «հայրենիքի բարեկամ» ու «հայրենիքի թշնամի»... Ինձ համար բավականին տարօրինակ է լսել, երբ «հայրենասէրները», շատ լաւ հասկանալով, որ իմ դիմաց «ուրիշ խաղ չունեն» եւ չկարողանալով կիրառել միամիտներին ընդհանրապէս մոլորեցնող փաստարկները, սկսում են մտերմական մի երանգով յորդորել, թէ պէտք է լաւատես լինեմ: Եւ ընդհանրապէս «լաւատես լինելու» յանգամանքը այսօր Հայաստանի իշխանութիւնները դարձրել են բարոյական ստորոգութիւն, թէեւ ոչ լաւատեսութիւնը եւ ոչ էլ յոռետեսութիւնը բարոյական կողմնորոշումների բաղկացուցիչներ չեն եղել երբէք: Ասելիքս այն է որ կորցնելով Բարոյական կողմնորոշումները, վերընձիւղուած աւատատիրութիւնը յանձին հարմարուողական զանգուածի, գտնում է այն հողը, որտեղ փորձում է սահմանել անբարոյելու իր ցանկասիրութիւնը կռապաշտական հարսանիքներով եւ «հայ» փղին ռուսաստանից բերուած կոյս փղի հետ ամուսնացնելով։ Ի դէպ, յաջորդ առաւօտ էլ կարմիր խնձորներ բաժանելով գազանանոց եկած ներկաներին։ Այնուհետեւ. Հանրապետութեան իշխանութիւնները` Նախագահի առաջնորդութեամբ, պարբերաբար սկանդալային աղմուկներ են բարձրացնում ոչ միայն քաղաքական մարզում իրենց անճարակութեան հետեւանքով, այլեւ հետապնդելով հասարակութեան ուշադրութիւնը հազար ու բիւր շիկացած խնդիրներից շեղելու նպատակ, խնդիրներ, որոնց նկատմամբ լարուածութիւնը կարող է վճռականութիւն հաղորդել հերթական անգամ ամորձատուած Հայաստանցուն... Շիկացած խնդիրներից մէկն էլ Եռաբլուրի գերեզմանոցում զոհուած ազատամարտիկների հարազատների նստացոյցն էր, որ ինքնին արդէն իսկ մղձաւանջային մի իրողութիւն է... Ալցհայմերեան գթասրտութեան երջանիկ մոռացութեամբ… Յրաւի. ո՞վ է լսել գերեզմանոցային նստացոյցի մասին... Աբսիւրդի գրականութեան ո՞ր հեղինակի մտքովը կ'անցնէր գրել նման պատումով մի վէպ կամ թատրերգութիւն: Ես, որ տարիներ շարունակ մղձաւանջային իրականութիւնը ամբողջ խորքով ու անհեթեթութեամբ բացայայտելու համար նուիրուել եմ անցեալի փաստական դերակատարներին կամ ապագայի անզուսպ մտապարիրներին, հիմա գրում եմ միայն իրապաշտ գործեր, եւ եթե արդիւնքը լինում աբսիւրդը, ապա պատճառը ոչ թէ իմ, այլ Հայաստանյան «լաւատես» իրականութեան մեջ պետք է որոնել: Ուրեմն, լսենք նրանց` զոհուած ազատամարտիկների հարազատներին, որոնց հետ զրուցել է իմ դուստրը Լիլիթ Կ. Սիմոնեանը: Վերջերս ձեռքս անցաւ այդ ձայնագրուած ժապաւէնը, որ նորից լսելով, ինձ համար եւս մի նոր յայտնութիւն արեցի… Ճիշտ եւ ճիշտ երկու տասնամեակ առաջ մեր ժողովրդական երգացանկ մտած երգի առաջին բառերով. «Արդեօք ովքե՞ր են…» Յիշում էք, ի հարկէ, եթէ ալցհայմերը դեռ շատ չի առաջադիմել։ Եւ ինքնաբերաբար ծնուեց մի նոր շարունակութիւն… «Արդեօք ովքե՞ր են… Հանրապետութեան ազգային հերոսներից ոմանք, որ ի տարբերութիւն ճշմարիտ հերոսների, իրենց անուններով փողոցներ ու համերգային սրահներ ունեն»։ …Ես պահպանել եմ նստացոյցի բանաւոր խօսքի բնականութիւնը, կատարելով աննշան խմբագրումներ միայն` Հայերենի լեզուական օրենքերի սահանների մէջ։ Agitato [2] Նստացոյց Եռաբլուրի գերեզմանոցում — Մենք զոհուած ազատամարտիկների ծնողներն ենք ու կանայք... — Հաւաքուել ենք էստեղ, որովհետեւ 94 թւի գերեզմաններին տապանաքարեր դնելու փոխարեն հողով են ուզում ծածկել։ Շիրիմները բոստան են սարքում: — Երեք օր ա էստեղ ենք: Պահանջում ենք, որ բոլորի գերեզմանները լինեն միատեսակ: Բոլորն էլ մեր Հայ ազգի երեխաներն են... Մեր հայրենիքի համար են զոհուել: — Մինչեւ 93-ը գերեզմանները սարքուած են շատ գեղեցիկ, բազալտ քարով: Հիմա պէտք է բանջարանոցի նման լինի... Ասում են որ ծաղիկ ենք ցանելու կողքերը... Էդ մեզ պէտք չի... Մենք չենք կարողանալու մոտենալ գերեզմանին, որ համբուրենք... Հո մենք չենք տրորելու մեր հանգուցեալների ոտներն ու գլուխը... — Մի րոպէ... Վազգեն Սարգսյանը եղել ա Եռաբլուրում: Ես անձամբ մօտիկացել եմ… Ասել եմ` ո՞նց հասկանամ... Ճանապարհից վերեւ շիրիմները ուրիշ տեսակ պիտի լինեն, իսկ ճանապարհից ցած` ուրի՞շ: Ծնողները կարող են իրենք սարքել: Իսկ դրանք ստից գործեր են անում: Բետոն են թափում, գերեզմանները ծածկում... Ուզում են, որ մինչեւ ապրիլի 24-ը մի բան հասցնեն, որ արտասահմանից գալողները տեսնեն որ գերեզմանները կարգի են բերել: — 94 թուականի ընթացքում զոհուածներ կան, մօտ ութսուն հոգի, որոնց գերեզմանը 91, 92, 93 թւի պէս ա... Էդ ժամանակ մարդիկ ծանօթ գտան, դասաւորեցին, իրենց զոհուածներին ճանապարհից վերեւ թաղեցին... — Մենք նստացոյցի ենք: Թող գան ու մեզ լսեն: Ես չեմ թոյլ տայ, որ իմ երեխայի շիրիմը այդպես սարքուի... — Ինչի՞ իրենց էրեխեքին չեն ուղարկում կռուելու... — Մենք գեներալ Աբրահամեանին դիմեցինք: Հեռախոսով խօսեցինք: Թո'ղ խօսողը պատմի: Տիկին, մօտեցէք... — Այո'... Ես նրան ասացի որ չորս հարիւր զոհուած ազատամարտիկների կողմից ներկայացուցիչ եմ... Հարցրեց` ի՞նչ խնդրով: Ասացի` Եռաբլուրի գերեզմանների... որ բանջարանոցի են ուզում վերածել... Եւ մենք դէմ ենք... Ուզում ենք, որ մեր երեխաների գերեզմանները լինեն այնպես, ինչպէս եղել են միւսներինը: Բոլորն էլ զոհուածներ են, չէ՞: Մենք ուզում ենք, որ բոլորինն էլ հաւասար լինի: Ասաց` տիկին, ելոյթ մի' ունեցէք: Այո', ասաց` ելոյթ մի' ունեցէք... Դիմում գրէք... — Ո՞մ մայրն էք: — Շահինեան Գառնիկի մայրն եմ` Շահինեան Սեդա: Մինչեւ դիմումը դրանց հասնի, մեր երեխեքի գերեզմաններից բան չի մնայ... — Ես էլ Բրիլանթ Արսենի Փափազեանն եմ, բուլղարահայ: Մենք մի oջախից երեք ֆիդայի ունենք... Եթէ իրանք իմ երեխու գերեզմանը միւսների պես չանեն, թող ինձ իմ երեխուս հետ ուղարկեն ետ` Պլովդիվ քաղաք... Էնտեղի հայութիւնը ոտի ա կանգնած, իմ երեխու շիրիմը շատ լաւ կը սարքի... — Ես մի տղայ ունէի, գնաց զոհուեց: Եւ այսօրուայ հայրենիքը աչքաթող ա արել... Ոչինչ չեմ խնդրում: Ոչ փող, ոչ ուտելիք... Ես վարձով ապրող կին եմ... Երկու որբեր եմ պահում իմ տան մեջ... Խնդրում եմ իմ որդու շիրիմը տապանաքարով սարքեն... — Երկու անչափահաս, հինգ ու եօթը տարեկան երեխեն հետս ամբողջ օրը Եռաբլուրում նստած եմ եղել... — Ստեփանեան Գագիկ... Երեխաս է, իմ տղաս է... Զոհուել է 94 թուի մարտի 16‐ին... Էս թաղումը կատարել են կառավարական... Նա էդքան յարգանք ունէր, որ թաղումը կատարեն կառավարական... որովհետեւ նա հերոս ա: Առաջին աստիճանի Մարտական Խաչի հերոս ա... — Սուսաննա, դու խօսա: — Երկու անչափահաս երեխայ ունեմ: Ապրում եմ վարձով: Զոհուել ա 94 թւի մայիսի 5-ին: Միայն թօշակ են տալիս մեզ: Առայժմ որպես oֆիցերի ընտանիք` 4705 դրամ ենք ստանում: Երեք շնչով այդքան ենք ստանում: Բայց արդէն ապրիլի 15‐ն ա, մենք մարտ ամսուայ թօշակը չենք ստացել: Եղել ա, որ երկու ամիս իրար վրայ մենք թօշակը չենք ստացել: Ինչո՞վ պէտք է ես ապրեմ: Մտնում եմ զինուորական կոմիսարիատ, ասում եմ` թօշակը տուէք: Ասում է` չկայ, աղջիկ ջան, ու գրպանից հանում ա 1000 դրամ, ասում ա` գնա ապրի, երբ թօշակ ստանաս, իմ պարտքը կը տաս: Բա ես էդպես ո՞նց կարող եմ ապրել... — Քսանմէկ տարեկան որդուս կորցրել եմ: Որդուս տուել եմ հայրենիքին: Զոհուել ա: Բայց սա ինձ համար հայրենիք չեմ համարում: — Իմ երեխան երեսուներկու տարեկան էր: Ժառանգ էլ չունի: Մինուճար երեխայ էր: Կամաւոր գնացել ա... Շուշիի կռուին ու ազատագրմանը մասնակցել ա: Լաչինին մասնակցել ա: Արծուաշէնին մասնակցել ա: Կրասնոսելսկի պաշտպանութեանը մասնակցել ա: Ջոկատի հրամանատար ա եղել: Վիրաւորուելով, արնաքամ լինելով, չի թողել իր ջոկատը... Զոհուել ա... Բերել թաղել են ու հիմա նրա շիրիմին տապանաքար էլ չեն ուզում դնել: — Երբ իմացանք, թէ գերեզմանները պիտի սարքեն, ես դեռ չէի պատկերացնում, թէ ի'նչ աշխատանք պիտի անեն... Էդ նոր ձեւը, որ արել են` իմ ամուսնու վրայ ա սկսուել: Ասացին` սա աւելի գեղեցիկ ա լինելու, քան հները... Երբ որ գնացի ու տեսայ, որ ցեմենտ‐բետոնը թափել են... Խնդրեցի, որ մի քիչ բարձրացնեն: Երկու կողմերինը բարձրացրել են, իմը մնացել ա փոսի մեջ: Անձրեւ որ գայ ջուրը հաւաքուելու ա: Գիտէ՞ք ինձ ի'նչ պատասխանեցին: Ասացին` «Չգիտենք, թէ դուք իրա ինչն էք: Կորցնելուց յետոյ սրա մասի՞ն էք մտածում»... Բա դա պատասխա՞ն է զոհուածի կնոջը... — Ես ուզում եմ իմ երեխայի վերջի գրած ոտանաւորը արտասանել... — Հա', Հա'... Կարդա'... — «ԳՆԱԼՈՒՑ ԱՌԱՋ». «Այսօր նորից եմ կռիւ գնալու Միտք չունեմ հողը թշնամուն տալու, Մնաք բարով, սիրուն աղջիկներ, Սիրտս ծաղիկ է, առէք ձեզ նուէր: Դու էլ իմ քաղաք, տխուր ու փոքրիկ, Հաւերժ կը մնաս իմ հոգուն մօտիկ, Ծառեր, ծաղիկներ, կանաչով զուգուէք, Ճամբաս հեռու է, հաւատով լցուէք... Արեւ ոսկեշող, երկինք կապուտակ, Լոյսով գուրգուրէք աստղս միակ, Այսօր նորից եմ կռիւ գնալու, Հողս կանչում ա իր գիրկն առնելու» ...Հողը իր գիրկը առաւ տղայիս: Որ մենք էլ ըսենց մրմուռ սրտով նստենք իրա սիրած հայրենիքի պատերի տակ... փողոցներում արցունք թափենք... — Բոլորն էլ գնացել զոհուել են յանուն իրանց մայրերի, քոյրերի, իրանց ծնողների, ոչ թէ դրանց նման էդ թափթփուկների, որ հիմա ոտատակ են տալիս շիրիմները... Ռայսովետը ասում ա` դուք պէտք է oգնութիւն ստանաք, դուք կցուած էք հիմնարկի, գնացէ՛ք: Մենք էլ գնում ենք հիմնարկ, գնում ենք տրոլէյբուսի պարկ: Գնում ենք եւ արժանանում ենք մի այնպիսի՜ արհամարհանքի… Յետոյ էլ, թէ՝ էս oգնութեան համար պիտի վճարէք 800 դրամ: Եթե oգնութիւն է` ինչի՞ պէտք է 800 վճարեմ... — Աշոտ Աղաջանյան: Տղաս Ղափանի շրջանում ա կռուել: Ազատամարտիկ: Զոհուել ա... Իմ հարցը որն ա... Ես ոչ աշխատում եմ, ոչ թօշակ եմ առնում: Գոնէ թօշակ ստանամ... Տղաս էլ ամուսնացած ա եղել: Մի հատ էլ երեխայ ունի... Էլի իմ անունով` Աշոտ... Բայց գրանցուած չեն եղել: Էդ երեխեն ու կինն էլ ոչինչ չեն ստանում: 93 թուի Օգոստոսին զոհուել ա... Մինչեւ հիմա գերեզմանը էապէս մնում ա... Էն ով 94-ին ա զոհուել, արդէն նրանը պատրաստ ա... — Էսպէս շտապում են, որ հիւրերին ցոյց տան: Միշտ հիւրեր են բերում: Բայց դեռ չի եղել, որ գան ու հարգեն էս գերեզմանները... Ես չեմ տեսել նման բան... — Ես զոհուած ազատամարտիկի ծնող եմ... Դիլանեան Հրաչեայի պապան եմ... Զոհուել ա 94 թուի Մայիսի 11-ին: Ես խնդրում եմ... որ եթե սարքում են, ուրեմն թող Եռաբլուրը սարքեն ինչպես սարքել են 91 թուին, 92 թուին: Բոլորը թող հաւասար լինեն: — Ուզում են Հայ ազգը վերացնեն... Երիտասարդներին տանում են փչացնում... Չորս տարի երեխայ չեմ ունեցել, յետոյ էս տղես ա ծնուել: Աչքի լուսի պես եմ պահէլ մեծացրել, որ մի գերեզման էլ չունենա՞յ... — Երեւի լսել ու տեսել էք... Մարդիկ որ իբր ազատամարտիկների ծնողներ են, ռադիոյով ու հեռուստատեսութեամբ դասալիքներին կոչեր անում գնալ ու հայրենիք պաշտպանել... Բա սա մեր հայրենի՞քն ա, որ պաշտպանեն: Բա հայրենիքը իր համար զոհուածների գերեզմանները էքսկավատորո՞վ ա շուռ տալիս ու քանդում... — Առաջ տապանաքարեր են դրել, իսկ հիմա գերեզմանի վրա միայն հող են փռում, որ ծաղիկ ցանեն ու բոստան սարքեն: Ինչո՞ւ պիտի իմ տղան տապանաքար չունենայ: Con brio [3] Հասկանալի է, որ ազատամարտիկների հարազատները «դրանք» ասելով, նկատի ունեն իշխանութիւններին: Հասկանալի է նաեւ, որ շարադրանքը չի հաղորդում հարազատների ողբն ու վիրավորանքի լացը, որ արձանագրուած է ձայներիզի վրա: Թէ առիթ լինի` կարող ենք միասին լսել... Բանից պարզւում է որ «ֆինանսական միջոցներ չլինելու պատճառով», իշխանութիւնները որոշել են էժանացնել զոհուած ազատամարտիկների` պետութեան հաշուին կատարուող յուղարկաւորութիւնները: Տապանաքարերի փոխարեն` «գեղեցիկ ծաղիկներ»: Բայց այդ ո՞ւմ հաշուին են միլիարդներ կուտակւում զանազան «դմբո»ների, «գռփո»ների, «լեւիկ»ների, «սեռոժների», «բդո»ների ձեռքում։ Ո՞ւր են գնում ժողովրդի սեփականութիւնը «պարտքի դիմաց» (այդ ո՞ր պարտքի) վաճառուած եւ «բարեկամական օգնութիւն» ցուցաբերող Ռուսաստանի ջոջապետերից եկած միլիոնները… Գերեզմանային նստացոյցի մասին իմ այս հրապարակումը թող ոչ ոք չհամարձակուի ժամանակավրեպ համարել նոյնիսկ անուղղակի կերպով։ Ապագայ «ազգային հերոսը», որի հերոսական արարքը ընդամէնը Ազգային Ժողովի բեմահարթակին նստած եղածն է եղել, նոյնպէս ներկայ է այս փաստագրութեան մէջ։ Նա, ով մարդորսութեան խայտառակ գործողութիւններով երիտասարդութեանը հաւաքելն ու առանց ռազմական գիտելիքների կրակի բերան դուրս բերելով` կոտորել տալը, նպատակ էր հետապնդում վերացնել մօտիկ ապագայում նաեւ իրենից հաշիւ պահանջողներին: Եւ նրանք վերացան… Զոհուելով, հեռանալով, կամ պարզապես մնալով ու բարոյալքուելով: Եւ ամէնից սոսկալի ստահակութիւնը… Բանից պարզւում է նաեւ, որ զոհուած ազատամարտիկների գերեզմանոցը ընդամենը «տեսարժան մի վայր» է պաշտօնական հիւրերի համար, եւ յիշատակի օրն էլ ուզում են հարմարեցնել Ապրիլ 24-ի խորհուրդին: Իսկ Ապրիլ 24-ի խորհուրդը, ինչպես արդէն քաջատեղեակ ենք նախագահական հրամանագրերից, չարաբաստիկ մի ազդեցութիւն ունի հայ մանուկների ու պատանիների առողջութեան վրայ: Արդեօք որեւէ ներքին կապ կա՞յ այս երկու երեւույթների միջեւ: Արդեօք ազատամարտիկների յիշատակը Ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակին համադրելը չի՞ նշանակում արդեօք, թէ Ազատամարտի նիւթը նոյնպէս ցանկալի չէ Հայաստանի դպրոցներում: Մի՞թէ հնարաւոր է, որ մի պետութիւն եւ նրա կառավարութիւնը այնքան անկեալ լինի, որ մերժի Ազատութիւնը որպես Բարոյականութեան գլխաւոր ու հիմնական ստորոգութիւն: Այո' հնարաւոր է: Քանի որ չենք ուզում յիշել, ապա մոռանալը թեթեւացնում է մեր կեանքը։ Անցեալը ուրանալը ձերբազատում է մարդուն Պատասխանատուութիւնից։ Եւ բանն այնտեղ է հասել որ բեմահարթակային հերոսների բացայայտ յանցագործութիւնները մոռացած, ազգաբնակչութեան կեանքի ասպարէզի մէջ վաղուց պտտւում է մի կարուսել։ Այդ կարուսելի ձիաններին հեծնել են երեք հոգի միայն։ Երջանիկ ողբերգութեամբ եւ իր ստրկամիտի արիւնով գոյութիւն քարշ տուող երկ-ազգանի ժողովուրդը կամ երկ-ժողովրդեան մէկ ազգը յառաջիկայ տասնամեակների համար բացի այդ երեք «ջիգիթներից» ուրիշ որեւէ մէկին, երկուսին… երեքին… հինգին… յիսունին չի գտնում իբրեւ առաջնորդ։ Առաջնորդ եւ ոչ թէ բալետմայստր։ Առաջնորդ եւ ոչ թէ սովետական նենգութիւններով ծրագրաւորուած մի ռոբ… այո', մի ռոբոտ… Առաջնորդ եւ ոչ թէ ֆութբոլային դիւանագիտութեան ու դիւանագիտական աճպարարութեան անշնորհք մի դերակատար… Բայց սա արդէն մի նոր Համանուագի մեղեդի է… Փարիզ 2010 [1] Լիաձայն [2] Յուզաթաթաւ։ [3] Կրակոտ, զայրոյթով։
  3. Խորխէ Լուիս ԲՈՐԽԵՍ © Կարէն Ա. Սիմոնեանի թարգմանութեամբ ՉՈՐՍ ՊԱՐՈՒՆԱԿ «Վագրերի Ոսկին» գրքից Պատմութիւնները ընդամէնը չորսն են։ Դրանցից մէկը, որ ամէնից հինն է, ամրոցային քաղաքի մասին է։ Հերոսները գրոհում են քաղաքի վրա եւ միւս հերոսները պաշտպանում են քաղաքը։ Պաշտպանողները գիտեն որ քաղաքը դատապարտուած է հրի ու սրի, եւ դիմադրութիւնն անիմաստ է։ Բոլորից աւելի փառաբանուած նուաճողներից մէկը՝ Աքիլլէսը գիտէ, որ դատապարտուած է զոհուելու եւ չի տեսնելու յաղթանակը։ Այս պատումը դարերը հարստացրել են մոգական տարրերով։ Նախ սկսեցին այնպէս համարել, թէ Հեղինեն, որի համար կոտորտւմ էին բանակները, եղել է հրաշագեղ մի ամպ, մի տեսիլք։ Տեսիլք է եղել նաեւ վիթխարի ու սնամէջ ձին, որի ներսը թաքնուել են աքայացիները։ Հոմերոսին չի վիճակուի առաջինը վերապատմել այս աւանդութիւնը։ Տասնչորսերորդ դարի բանաստեղծից մի տող կը մնայ, որ յիշում եմ. «The borgh brittened and brent to brondes and aske[1]»։ Դանթ ԳաբրիԷլ Ռոսեթին, հաւանաբար, այնպէս կը ներկայացնի, թէ Տրոյէի ճակատագիրը վճռուել է արդէն իսկ այն պահին, երբ Պարիսը իր ամբողջ կրքոտութեամբ սիրահարուեց Հեղինէին։ Յիթսը կը գնահատի այն պահը, երբ Լեդան մերձանում էր կարապի կերպարանք ընդունած աստծոն։ Երկրորդ պատմութիւնը, որ առընչւում է առաջինին, վերադարձի մասին է։ Ուլիսի մասին, որ տասը տարի ամեհի ծովերով թափառելուց եւ դիւթող կղզիների վրայ հանգրուանելուց յետոյ, նաւարկեց դէպի հայրենի Իթաքէ։ Նաեւ հիւսիսային աստուածների մասին է երկրորդ պատմութիւնը, աստուածների, որոնք ցամաքը ոչնչացնելուց յետոյ տեսնում են, թէ ինչպէս է այն կանաչել, եւ արեւի շողերով ողողուած՝ նորից ծնտւմ է ծովի խորխորատներից. եւ որոնք խոտերի մէջ գտնում էին շախմատի այն խաղաքարերը, որոնց օգնութեամբ մարտնչել էին նախորդ օրը։ Երրորդ պատմութիւնը որոնումի մասին է։ Կարելի է նախորդի տարբերակը համարել։ Եազոնն է, որ նաւարկութեան էր դուրս եկել ոսկէ գեղմը գտնելու նպատակով, նաեւ պարսկական երեսուն թռչուններն են, որ ծովեր ու լեռներ են կտրում-անցնում, որպէսզի տեսնէին իրենց աստծուն՝ Սիմուրգին եւ նա թռչուններից իւրաքանչիւրն էր ու միասին՝ բոլորը։ Անցեալ ժամանակներին ամէն ձեռնարկութիւն յաջողութեամբ էր պսակւում։ Հետեւանքը լինում էր այն, որ մի հերոս կարողանում էր փախցնել ոսկէ խնձորները, իսկ մէկ ուրիշը յաջողացնում էր ձեռք գցել Գրաալը։ Մեր ժամանակներին որոնումները դատապարտուած են ձախողման։ Նաւապետ Աքաաբին յաջողւում է հարպունահարել կետաձկանը, բայց կետաձուկն էլ, այնուհանդերձ, խորտակում է թէ նաւը եւ թէ նաւապետին։ Ջէյմսի եւ Կաֆկայի հերոսներին դարանակալում է միայն պարտութիւնը։ Խիզախութեամբ ու հաւատով մենք այնքան խեղճ ենք ու աղքատ, որ երջանիկ աւարտի մէջ տեսնում ենք զանգուածային ճաշակին հարմարուելու կոպիտ կեղծիքը։ Մենք ընդունակ չենք հաւատալ դրախտին, եւ շատ աւելի քիչ՝ հաւատում ենք դժոխքին։ Վերջին պատմութիւնը աստծոյ ինքնասպանութեան մասին է։ Աթիսը խեղում եւ ինք զինքը սպանում է Փռիւգիայի մէջ։ Նիզակով գամուած Օդինը ինն օր շարունակ կախուած մնալով ծառից՝ ինք զինքը զոհաբերում է Օդինին։ Քրիստոսին խաչում են հռովմեացի լեգիոներները։ Պատմութիւնները ընդամէնը չորսն են։ Եւ ինչքան ժամանակ էլ մնացած լինի՝ մենք շարունակ դրանք ենք պատմելու այս կամ այն տեսքով։ «ՅԱՂԹԱՆԱԿՆ ՈՒ ՊԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԵՐԿՈՒ ԽԱԲԵԲԱՆԵՐ ԵՆ» Խ. Լ. Բորխեսի խորհրդածութիւններից Ես երբէք չեմ ձգտել յայտնի դառնալ։ Երբ լոյս տեսաւ իմ առաջին գիրքը, մտքովս իսկ չանցաւ ուղարկել ուրիշ գրողների կամ խմբագրատներ։ Բաժանեցի բարեկամներիս։ Եւ չէի ենթադրում, թէ յայտնի կը դառնամ։ Բայց յետոյ Եւրոպայում ինձ մրցանակ տուեցին, եւ մարդիկ սկսեցին ուշադրութիւն դարձնել վրաս։ Բնաւ չեմ վախեցել ձախորդութիւններից եւ չեմ մտահոգուել յաջողութեան մասին։ Քիփլինգի պէս, ես էլ եմ կարծում, թէ Յաղթանակն ու Պարտութիւնը երկու խաբեբաներ են։ Ոչ ոք ամէն բան տանուլ չի տալիս, ինչպէս յաճախ թւում է նրան, եւ չի ունենում իր սպասած յաղթանակը։ Ըստ էութեան, այս ամէնը ընդհանրապէս որեւէ կարեւորութիւն չունեն։ Կարեւորն այլ բանն է. դիւրութեամբ ձեռք բերուող ընթերցելու երջանկութիւնն է կարեւորը։ Եւ գրելու երջանկութիւնը։ Երկուսն էլ շատ հաճելի զբաղմունքներ են։ Բայց հիմա դրանցից եւ ոչ մէկը մատչելի չէ ինձ, որովհետեւ կուրացել եմ։ Ես ստիպուած եմ վարժուել այն խաւարին, որի մէջ ընկղմուել է կեանքս։ Որոշ գրողներ խօսում են ստեղծագործական տառապանքների մասին։ Ինձ համար հակառակն է. ստեղծագործելիս բերկրանք եմ ապրում։ Նոյնպիսի բերկրանք է պատճառում ընթերցանութիւնը, թէեւ հիմա միայն լսում եմ այն, ինչ բարձրաձայն կարդում են ինձ համար։ 1955-ին ինձ նշանակեցին Ազգային Գրադարանի տնօրէն։ Գրադարանն ունէր 900 հազար կտոր գիրք։ Եւ այդ ժամանակ էր որ կորցրեցի տեսողութիւնս։ Բայց միեւնոյն է, ես գնել եւ շարունակում եմ գրքեր գնել։ Թերեւս այն պատճառով որ հաճելի է գրքեր ունենալ։ Եւ եթէ յանկարծ տեսողութիւնս վերականգնուի, ես այլեւս չեմ ճամբորդի, կը նստեմ գրադարանի մէջ եւ կը կարդամ, եւ այսպէս կʼապրեմ մինչեւ կեանքիս վերջը։ Ես ձգտում եմ ազատ մարդ լինել, բայց կոյրը միշտ էլ կախման մէջ է ուրիշներից... Իմ տարեկիցներից գրեթէ ոչ ոք այլեւս ողջ չէ։ Ես ծնուել եմ 1899-ին։ 1900-ին վախճանուեց Օսկար Ուայլդը։ Ինձ բաւականին մենակ եմ զգում, բայց այդ մենակութեանը վարժուել եմ։ Ինչ-ինչ գրական մտահղացումներ էլ ունեմ, որոնց մի մասն այլեւս չի իրականանայ։ Պատերազմը սոսկալի բան է։ Երրորդ աշխարհամարտը կը լինի վերջինը եւ դրանով կ՚ʼաւարտուի պատմութիւնը։ Իբրեւ արդարութեան եւ խղճմտանքի խնդիր՝ իմ եւ բոլորի հիմնական պարտականութիւնն է դատապարտել մարդկային ցեղի ոչնչացումը։ Յատկապէս, որ այն սկսուեց Հայերի դէմ Թուրքիայի գործած ոճիրով։ Այդ ոճիրը մինչեւ հիմա էլ ինձ թւում է սահմռկեցուցիչ։ Ոչ մի կերպ չեմ կարողանում ընբռնել՝ յառաջադիմելու փոխարէն մարդը ինչո՞ւ է տակաւին հետադիմում, քանի որ հայերի ջարդերը տեղի ունեցան վերջերս, դարասկզբին։ Կարծում եմ, որ յանցանքի իր բաժինն է ունեցել նաեւ Գերմանիան... Չգիտեմ, թերեւս այս աշխարհի տագնապները կը լուծուեն։ Իսկ հայ ցեղը ոչնչացնելու փաստը ահաւոր է... Անձամբ այն յոյսն ունեմ, որ այն նոյնպէս իր լուծումը կʼունենայ։ Ժամանակը կʼասի իր խօսքը։ ³²³ Արգենտինայի համբաւաւոր գրողն է Խորխէ Լուիս Բորխէսը (Borges, 1899-1986), որ անցեալ դարի 20-ական թուականներին իսպանո-ամերիկեան ավանգարդիզմի հիմնադիրենից մէկն է եղել։ Նրա հեղինակութեամբ լոյս են տեսել «Արարիչ», «Գաղտնագիր», «Մէկ ուրիշը, բայց դարձեալ նոյնը» բանաստեղծութիւնների ժողովածուները, նաեւ ֆանտաստիկ՝ տեսլապաշտական, հոգեբանական, արկածային, ոստիկանական ու սատիրական պատմուածքներ։ Նրա «Յօրինուածքներ» եւ «Ալեֆ» մանրապատումը հագեցած է իմացական-ոգեղէն փոխաբերութեամբ։ «Չորս Պարունակ» մանրարձակը հրատարակուել է «Վագրերի Ոսկին» գրքի մէջ։ «Չորս պարունակ»ն ու Խորհրդածութիւններից հատուածը թարգմանել եմ 1987 թուականին եւ հեռարձակել «Գրական Կամուրջներ» ամեանամսեայ հեռատեսլային իմ հաղորդաշարով։ Երկու խաբեբաների մասին խորհրդածութեան վերջին մի քանի պարբերութիւնները իմ ընդգծումն են եւ հազիւ թէ հէնց դրանք եղած լինէին հաղորդաշարը հերթական անգամ եւս գոցելու պատճառ։ Կ.Ա.Ս. [1] Միջնադարեան անգլերէնով այս տողը նշանակում է մօտատրապէս հետեւեալը. «Հրոյ ճարակ դարձած ու մոխրացած ամրոց»։ Սա կրկնահնչիւնային «Սըր Հավէյնն ու Կանաչ Ասպետը» պոէմից է, որ պահպանում է սաքսոներէնի նախնական երաժշտականութիւնը, թէեւ ստեղծուած է Ուիլեամ Ապօրինածնի առաջնորդութեամբ Անգլիան նուաճելուց մի քանի դար յետոյ։
  4. ԶԵՂԾՈՒԱԾ ԱՅԲՈՒԲԵՆ ԵՒ ՄԻՏՔ ԽԱԹԱՐՈՒԱԾ... Հերթական անգամ ճապոնացի գիտնականները ինձ զարմացրեցին։ Ժամանակին Թադանոբու Ցունոդան բացայայտել էր, թէ մարդու ուղեղի ձախ եւ աջ կիսագնդերը իրենց վերաբերմունքն ունեն մայրենի եւ օտար լեզուների նկատմամբ։ Եւ գործնականին ապացուցել էր, թէ մայրենի լեզուն օտար մի լեզուով դուրս մղուելու պարագային մարդը կորցնում է բնատուր ընդունակութիւնների իր ունեցած մակարդակը։ Վերջերս ծանօթացայ մէկ ուրիշ բացայայտումի որ կատարել են Իգավա Եասունարին ու Իսսէյ Օկոմոտոն։ Ճապոնական այբուբենի նուազ իմացութեան կամ պարզապէս թերուս լինելու հետեւանքով մարդը կորցնում է տրամաբանելու ընդունակութիւնը։ Զարմանալին, սակայն, այս բացայայտումը չէր, քանի որ քիչ թէ շատ բարեկրթուած մարդ գիտէ ճապոներէնի այբուբենի գաղափարագրային յատկանիշը։ Գաղափարագրերը ներկայացնում են մէկի փոխարէն երկու այբուբեն` կատականան եւ հիրիագանան որոնք իրար հետ մի ընդհանուր անուն ունեն` կանա։ Փոքր ինչ խորանալու դէպքում պարզւում է որ ինքը` ճապոներէնը ունի 48 000 գաղափարագիր, որոնցից առաւել գործածուողները 5-10 հազար հատ են։ Եւ եթէ ժամանակին կառավարութեան որոշումով գաղափարագրական նուազագոյնը դպրոցական դասագրքերի համար ընդամէնը 1850 նշան էր, ապա այսօր գրագիտութեան ընդունելի մակարդակը արդէն հաստատուել է 2000 նշանը։ Այս թռուցիկ մանրամասները ճշտելուց յետոյ, իսկապէս, ոչ մի զարմանալի բան չկայ, երբ կանա այբուբենը կատարեալ չտիրապետող ճապոնացին իսկապէս կարող է նաեւ այնպէս խճճուել, որ կորցնի տրամաբանելու սովորական կարողութիւնը։ Բայց զարմանալին այն է որ ընդամէնը 36 եւ հետագային աւելացուած եւս 2 գիր ունեցող հայերէն այբուբէնը նոյնպէս թերի իմանալու հետեւանքով նոյնիսկ իր գործի մէջ հմուտ վարպետը կարող է տրամաբանութեան խաթարումներ ունենալ։ Թէեւ հայերէնի դէպքում այդ 36 առաւել 2 տառանի այբուբենը հայ ժողովրդի գրեթէ կէսը ընդհանրապէս չգիտէ։ Պատճառը ոչ թէ Հայաստանի մէջ երկու-երեք միլիոն հայերի անշնորհքութիւնն է կամ բթամտութիւնը, որ չեն տիրապետում իրենց ազգային այբուբենին, այլ ինքը` այբուբենը։ Այն զեղծուած այբուբենը որ արդէն ինը տասնամեակ գոյութիւն ունի Հայաստանի իրականութեան մէջ 1922 թուականից ի վեր։ Ինչեւէ… Մի լրատւութեան մէջ կարդում ենք խանդավառ տողեր այն մասին, թէ. «Գրապալատի հայկական տառատեսակների պահպանման եւ մշակման բաժնի վարիչ Էդիկ Ղաբուցեանը «և» եւ «ու» տառերի գրութեան հարցը լուծել է տեխնիկական ճանապարհով։ Միատառ «եվ» ստանալու համար բաւական է հաւաքել այն կազմող երկու մասնիկներ «ե» եւ «վ» որպեսզի համակարգիչի էկրանին դրանք փոխակերպուեն «և»-ի»։ Նոյնը վերաբերում է «ու»-ին։ Առաջին տարակուանք. ի՞նչ է նշանակում միատառ «եվ», երբ այդ «եվ»-ը արդէն իսկ երկու տառով է գրւում։ Եւ հնարաւո՞ր է արդեօք միատառ «ոտ» գրել, կամ միատառ «օդ», կամ միատառ «աջ»… Չի կարելի. չէ՞… Բայց տրամաբանութի՞ւնը… Ինչո՞ւ «եվ» կարելի է, իսկ «ոտ, օդ, աջ»` չի կարելի։ Բա ի հարկէ, ընկեր համալսարանական լեզուագէտ… Չի կարելի, քանի որ «ոտ, օդ» կամ «աջ»-ը բառեր են։ Հապա ո՞վ է, ի՞նչ բան է «ե՞վ»-ը։ Այս հարցին Երեւանի համալսարական լեզուագէտները, որ սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցից այն առաւելութիւնն ունեն իրենց գիտթեկնածուական, դոկտորական, նոյնիսկ ակադեմիկոսական տիտղոսներով, միաբերան կը պատասխանեն. «„եվ„»-ը տառ է»։ Բայց հայերէնի այբուբենի մէջ, հակառակի պէս էլ «և» տառ գոյութիւն չի ունեցել եւ չունի, քանի որ «եւ»-ը բառ է։ Բառ, որի քերականական կոչումը շաղկապն է։ Հետաքրքիր է, կա՞ն արդեօք շաղկապող ուրիշ բառեր։ Ի հարկէ կան։ Նրանք շատ են եւ ունեն տարատեսակ նշանակութիւններ։ Չխորանանք, այլ միայն յիշենք մի քանիսը` հէնց նոր ասուած այլ-ը, յետոյ` կամ, թէ, որովհետեւ, որ եւ այլն։ Հէնց այս պահից էլ սկսւում են իր գործը հրաշալի իմացող, բայց խաթարուած այբուբենի ձեռքին կրակն ընկած վարպետի տրամաբանական մտքի խաթարումները։ Ուրեմն. առողջ տրամաբանութիւն ունենալու կամ Մեսրոպեան այբուբենին ծանօթ լինելու դէպքում պէտք է որ մի հարց ծնուէր՝ որտեղի՞ց է յայտնուել այդ «և»-ը։ Պատասխանը լինելու էր` այդ «և»-ը սղագիր է, քանի որ ժամանակին 36 տառերին յաւելեալ 2 տառերի հետ միացրել է կապակցող «եւ» (երբէք եվ) շաղկապը։ Ապա` ինչո՞ւ է յանկարծ սղագրի անհրաժեշտութիւն ստեղծուել, որ հիմա էլ Հայաստանի համալսարանական լեզուաբանները զուրկ լինելով ինքնուրոյն մտածելու եւ եզրակացութիւններ կատարելու կարողութիւնից (գաղափարականացուած ռեժիմը ինքնուրոյն մտածողութիւն ունեցողին երբէք թոյլ չէր տալիս մօտ գալ հումանիտար գիտութիւններին) մեզ բոլորիս գցել են անգրագէտ համարուելու մէկ ուրիշ կրակի մէջ։ Առողջ տրամաբանութիւնը անմիջապէս թելադրում է. ամէն տեսակի սղումներ կատարւում են ինչ որ բան խնայելու նպատակով։ Մեր գրիչներն էլ, որ ժամանակին գրքերը բազմացնում էին արտագրելով, որպէսզի թէ ժամանակ եւ թէ տեղ շահեն` «եւ» շաղկապը սղագրեցին «և»։ Յիշենք թէ Սուրբ Գրոց շարագրութեան մէջ որպիսի քանակութիւն ունեն այդ «եւ»-երը։ Նաեւ նկատենք որ նոյնիսկ տպագրութեան գիւտը իւրացնելուց յետոյ մէր տպագրիչները պահպանել են ոչ միայն «եւ»-ի սղագրութիւնը, այլեւ յօրինել են բազմաթիւ նոր սղագրութիւններ։ Օրինակ դարձեալ շատ կրկնուող «Աստուած» բառը սղագրել են Ած՟, թեամբ, թեան, թիւն վերջածանցները համապատասխանաբար` թբ՟, թե՟, թի՟ կամ ի՟ ։ Եւ անշուշտ նոյն պատճառով։ Տեղ էին շահում եւ ժամանակ, քանի որ գրաշարը կատարւում էր արկղիկներից մէկիկ-մէկիկ տառաձոյլեր ընտրելով։ Չորս անգամ արկղիկից ձուլատառ վերցնելու փոխարէն ձեռք էին մեկնում երկու կամ մէկ անգամ։ Բառարանների մէջ սղագրուած էր նաեւ կամ շաղկապը` կ՟մ ։ Նկատի ունենալով թէ որքան շատ են լինում բառարանների մէջ, դժուար չէ պատկերացնել ժամանակի եւ տեղի խնայողութիւնը ձեռքը տառարկղ պարզելու թիւը երեքից երկու կրճատելով։ ( «՟» նշանը ձուլուած էր տառի հետ եւ ոչ թէ առանձին, ինչպէս բերուած օրինակների մէջ. այս յանգամանքը չի նշանակում, սակայն, որ հիմա էլ պէտք է միջոցներ յայտնագործենք ստեղծնաշարի երկու հարուածով մէկ նշան ստանալու համար)։ Շարունակենք. եթէ այբուբենից «ւ» գիրը դուրս նետելուց յետոյ հնարաւորութիւն չունենալով այլեւս «եւ» շաղկապը գրել, եւ քանի որ «ո»-ի եւ «ւ»-ի լծորդումն էլ բոլշեւիկեան տգիտութեամբ յայտարարելով տառ (առանց մտածելու, թէ ուր մնաց «մէկ հնչիւնին մէկ տառ» կարգախօսը, որ շատ են սիրում կրկնել համալսարանական մեր թերուսները), ուրեմն, եթէ այս անհեթեթ ճամարտակութիւններից յետոյ դեռ պէտք է շարունակենք տարակուսել, ապա առողջ տրամաբանութեամբ հնարաւոր է գտնել նորանոր փաստարկումներ յանուն «եւ» շաղկապի եւ ընդդէմ «ու» երկհնչիւնը տառ յայտարարելու։ (Եւ այն էլ, ես հաճոյքով պէտք է կրկնեմ` երկու գրերը մէկ գիր տեսնելով, որոնք իբր պէտք է արտայայտէին մէկ հնչիւն. յետոյ աւելացնեմ որ այն, ինչը լսում ենք ՈՒ, բնաւ էլ մէկ հնչիւն չէ, որ արտաբերում ենք… սակայն շատ չշեղուենք. հաստատ որ սովորելու շատ բան կայ եւ գրականութիւնն էլ, փառք Աստծոյ, առաջուայ պէս չեն պահում եօթը փակի ետեւ)։ Բացենք որեւէ բառարան կամ հանրագիտակ։ Եւ հաւատանք մեր թերուսներին, թէ «եւ»-ը իր «և» սղատառով յանդերձ տառ է։ Հաւատանք եւ որոնենք «և» սղատառի մեծատառով սկսուող բառերը։ Ի զուր չորոնէք։ Քանի որ այդպիսի մեծատառ կամ գլխագիր գոյութիւն չունի։ Ո՞նց թէ չունի… Ի հարկէ չունի, քանի որ մեծատառ կամ գլխագիր գրւում է երկու գրով, այսպէս` «Եվ» կամ «ԵՎ»։ Լինում են նաեւ դէպքեր, երբ առաւել անուսումները գլխագրերով «Երեւան» գրում են այսպէս` «ԵՐԵվԱՆ»։ Նոյնը կատարւում է «ու» երկհնչիւնի հետ։ Մի դէպքում գլխագիր տեսնում ենք այսպէս` «ՈՒ», միւս դէպքում գլխագիր է դառնում «Ու»ն, այսպէս` «ՈՒՐԱՐՏՈՒ» եւ «ՈւՐԱՐՏՈւ», քանի որ մի քանի համակարգիչային տառատեսակների մէջ հայերենէին անգիտակները նկարել են մէկ հարուածով մի նեղլիկ «ու» ։ Եթէ տեղեկութիւն ենք ուզում Եւսեբիոս Կեսարացու մասին, ապա թերուս հայը բացում է հանրագիտակի վերջին հատորն ու «Օ», «Ֆ» գրերից առաջ որոնում է «ԵՎ»-ը կամ գոնէ «Եվ»ը։ Չի գտնում։ «Ք»-ով սկսուող բառայօդուածների բաժնից յետոյ ոչ մի «ԵՎ» էլ չկայ։ Դէմ է առնում «Օ»-ին։ Եթէ այդ մէր հայը այբուբենը եղծուելու հետեւանքով դեռեւս իսպառ չի կորցրել տրամաբանելու կարողութիւնը, յանկարծ անդրադառնում է, թէ գուցէ կարելի է փորձել… Ի հարկէ…Ձեռքն է վերցնում հանրագիտակի առաջին հատորը, բացում է «Ե», այսինքն եչ գրի բառայօդուածները։ Ի~նչ յաջողութիւն… Ահաւասիկ` «ԵՎՍԵԲԻՈՍ ԿԵՍԱՐԱՑԻ»։ Թէեւ ճշգրիտ գրելաձեւը ԵՒՍԵԲԻՈՍ պէտք է լինէր։ Ուրեմն «և»-ի գլխագիրը կոմկուսական «հացի գրքոյկով» «ԵՎ»ն է… Ինչպիսի~ ապուշութիւն, մտածում է մեր հայը, բայց ձայն չի հանում, քանի որ իր նման հարցախուզող մարդիկ շատ քիչ են եւ նրանց ձայնը բոլորովին չի լսւում համալսարանական եւ նոյնիսկ ակադեմիական լեզուաբանների լեզուաբանութեան մասին կոմկուսակցութեան եւ սովետական կառավարութեան որոշումներով յագեցուած աղմուկ-աղաղակի մէջ։ Այդ ժխորը նոյնիսկ թոյլ չի տալիս տարակուսել ակադեմիկոսի այն անհեթեթ, տգէտ փաստարկը լսելով, թէ Մեսրոպեան այբուբենով եւ ուղիղ գրելու դէպքում ինչպէ՞ս, օրինակ, հայը կը գրի «թոզ» բառը։ Յիշեցնենք. հայը Մեսրոպեան այբուբենով եւ ուղիղ գրելիս կը գրի «փոշի», իսկ ժխորի հեղինակները իրենց ակադեմիկոսի հետ կը շարունակեն անհանգստանալ, թէ ինչպիսի ուղղագրութեամբ է գրուելու թուրքերէն մի բառ։ Իր գործի հմուտ մասնագէտ Էդիկ Ղաբուցեանը «և» շաղկապը համակարգիչով գրելու հնարքը գտնելով հրաշալի մի առիթ տուեց դարձեալ անդրադառնալու մեր այբուբենն ու հայերէնի ուղղագրութիւնը Կրեմլի դեկրետով զեղծելու խնդրին։ Էդիկ Ղաբուցեանը որեւէ յանցանք չունի, որ այբուբենի խաթարումը իբրեւ պետական շահերից բխող գործողութիւն ներկայանալով` ամբողջ հայ հասարակութեանը զրկել են տրամաբանելով ճշմարտութիւնը բացայայտելու հնարաւորութիւնից։ Տգէտ եւ Կրեմլի դեկրետներին մինչեւ այսօր հաւատարմութեամբ ծառայող լեզուաբանները կարողացան Հայերէնի, այբուբենի եւ ուղղագրութեան խնդիրը հմտօրէն տեղափոխել հանրապետութեան նախագահի գրասենեակ։ Իսկ այդ գրասենեակի խորհրդատուներն էլ իրենցից են՝ այդ նոյն տգէտներից (լաւ, շատ չնեղացնելու համար ասեմ՝ անգէտներից, թէեւ սա խնդիրը բնաւ չի փոխում)։ Եւ այնպիսի տպաւորութիւն է ստեղծուել, թէ հանրապետութեան նախագահն է դիմագրաւել մեր ազգային կենսականութեան այդ հարցը լուծելու գործին։ Եւ ստեղծուել է մոգական մի շրջան։ Քանի որ քաջատեղեակ ենք հայերէնի այբուբենին, ուրեմն տրամաբանենք։ Այդ շրջանից դուրս գալու համար հարկ է որ հանրապետութեան նախագահը անպայման լինի լեզուագէտ եւ այն էլ մէկը նրանցից, որպիսիք էին Ստեփանոս Նազարեանը, Հրաչեայ Աճառեանը կամ Յովհաննէս Թումանեանը։ Այո, խելացի եւ տրամաբանական առաջարկ է, թերեւս… Բայց… Իսկ թատրոնի այսօրուայ վիճակը փրկելու համար, ի՞նչ է, մի քանի ամսուայ նախագահ էլ որոնենք Վարդան Աճեմեանի, Հենրիկ Մալեանի՞ շրջանակից… Կամ գրականութիւնը սոցռեալիզմի բարքերից ու մեթոդներից փարսաղներով հեռու Բակունցի, Թոթովենցի կամ Կոստան Զարեանի՞ միջավայրից մէկին գտնենք… Եւ դեռ կը մնան գիտութիւնը, ճարտարագիտութիւնը, երկրաբանութիւնը, բժշկութիւնը… եւ այլն, եւ այլն։ Ուրեմն, այս մոգական շրջանից դուրս գալու որեւէ ելք ունե՞նք արդեօք։ Ունենք… Մնում է որ, վերջապէս, հանրապետութեան նախագահը դրսեւորի քաղաքական ու ազգային գործիչի այնպիսի մի կամք, որպիսին չունեցաւ եւ չէր էլ կարող ունենալ Լ. Տէր Պետրոսեանը, քանի որ նա նոյնպէս պատկանում է Կրեմլեան դեկրետներով ստեղծուող գրականութեան, պատմութեան եւ ընդհանրապէս հումանիտար գիտելիքների մէջ անօգնական լող տուողների դասին, որոնց եթէ ժամանակին փրկել, բայց այսօր չեն կարող փրկարար օղակ հանդիսանալ այն տիտղոսներն ու կոչումները, որպիսիք ստացել են ստրկամիտ ծառայութեան դիմաց, ստացել են հայոց լեզուի հարցերի մասին թեկնածուական ու դոկտորական կոչումները իրենց չիմացած ռուսերէնով շարադրուած թեզերի հիման վրայ։ Եւ եթէ միայն իրեն պատմաբան, ասօրագէտ, բազմալեզու, գրողների միութեան անդամ, հրապարակային երգի պարի բալետմայսթեր չպատկերացնող հանրապետութեան օրուայ նախագահը կարողանայ ցուցաբերել այնպիսի իմաստութիւն, որպիսին չհամարձակուեց դրսեւորել նաեւ իր նախորդը։ Իմաստութիւնը… 20-րդ դարի բազմակի ողբերգութիւնների հետեւանքով մեր կորցրած ինքնութիւնը վերագտնելու, գրեթէ երկու հազարամեայ մեր անեղծ արժէքները անվերապահօրէն վերականգնելու եւ, ուրեմն, արժանապատիւ Ազգային տէրութեան ամուր հիմքեր ստեղծելու իմաստութիւնը։ ԿԱՍ Փարիզ 2009
  5. ԿՈՄԻՏԱՍ Յօբելեանական նուէր ՋԱԼԻԻՆ Հարիւր տարի՜... Շուտով հարիւր տարի կը լինի, ինչ իմ ձայնն ապրում է առանց ինձ... Իմ ձայնը իմ էութեան մի մասն է... Ես եմ... Իմ անունը բոլորը գիտէն, բայց միայն անունը... Ինձ չեն ճանաչում... Վերջերս էլ, արդէն մի քանի տասնամեակ, ամէն առիթով հալածում են իմ անունը... Երբ լսում էք իմ անունը՝ դուք պատկերացնում էք ամէն բան, բացի այն մարդուց, որ ես եմ...Մարդ եմ...Մարդ եմ եղել... Պատկերացնում էք զանազան հիմնարկութիւններ, որոնք ինձ մե՜ծ պատիւ են արել՝ իմ անունը դնելով իրենց վրայ... Մտովի ձեր հայեացքի դիմաց յայտնւում են զանազան արձանագործութիւններ ու նկարչական կտաւներ, յուշանուէրներ ու յատկապէս կենցաղի մէջ գործածուող սովորական իրեր, որոնք իրենց անշնորհքութեամբ փորձում են ներկայացնել իմ կերպարանքը... Բայց դրանցից եւ ոչ մէկի մէջ դուք երբէք չէք գտնի այն հոգին, որ եղել է իմ մէջ եւ պահպանուած է իմ երգերի մէջ... Իսկ ամենից սոսկալին այն է, որ իմ էութեան հետ մոռացութեան են մատնում ոչ միայն իմ ոգեղէնը, այլեւ այն ոգին, որ երգերի մէջ դրել է Հայը... Այն Հայը, որ ապրել է դարեր առաջ եւ եթէ բոլոր, բոլոր, բոլո՜ր մեր կորուստների միջից մեզ ժառանգութիւն է թողել մի բան, ապա դա իր ոգին է... Ազգային ոգին... Այն ոգին, որ անկրկնելի է դարձնում Հային որպէս Տեսակ եւ իւրաքանչիւր հայի՝ որպէս Անհատականութիւն... Իմ երգերի մէջ պահպանուած ոգեղէնը մոռացութեան տալու հետ ձեզնից իւրաքանչիւրը կորցնում է իր Անհատականութիւնը, կորցնում է իր ոգեղենութիւնը, կորցնում է իր Արժանապատւութիւնն ու Ազատութեան ծարաւի զգացումն է կորցնում... Եւ սրանք այն արժէքներն են, որ Արարիչը իր շնչով փոխանցել է մեզ... Փոխանցել է որպէս Մարդ դառնալու եւ Մարդաւարի ապրելու նախապայման։ Մենք Մարդ դարձել ենք կարծես, բայց մարդավարի ապրել դեռ չգիտենք... Մի քանի նամակների եմ ուզում ձեզ ծանօթացնել, որոնք գրել եմ այս օրերից գրեթէ հարիւր տարի առաջ... Հարիւ՜ր տարի... Պատկերացնո՞ւմ էք, թէ որքան հեռու են այդ ժամանակները... Ոչ միայն չէիք ծնուել դուք, այլեւ ձեր հայրերը չէին ծնուել... Հաշուէք ինքներդ ու կը համոզուէք, որ չէին ծնուել ձեր պապերը... Հարի՜ւր տարի... 1906 թուական։ Այն ժամանակ ես Փարիզ էի... Համերգներով... Եւրոպան՝ համաշխարհային քաղաքակրթութեան, արուեստների ու գրականութեան այդ կենտրոնը, որ միշտ լինելու է բարձրագոյն չափանիշ, ծանօթանում էր հայ երաժշտութեան բացառիկ երեւոյթին, որ ես կարողացել էի մաքրել վաչկատունների բերած ժանգից, եւ իր ամբողջ փայլով շլացնել բոլորին։ Յիշեմ մի քանի դրուագ այդ օրերին գրած իմ նամակից. «Մարդիկ հաւատում են աւելի վատ լուրերին, քան լաւերին. եւ անուանարկուածը երկար ջանք պէտք է գործ դնէ, որ կարողանայ անպիտանների միտքն էլ մաքրէ։ Բայց կ՚ասէք՝ ի՞նչ փոյթ, թող չարն իր չարութեան մէջ խեղդուի։ Իրաւ է, ես էլ եմ կրկնում ժողովրդի հետ այդ վեհ միտքը, թէ՝ «գէշ մարդու օր արեւը սեւ հողի տակով արէք»։ Միեւնոյն ժամանակ աջ ու ձախ եմ նայում, տեսնում, որ մարդիկ առաւել վատահոգի են, քան բարեհոգի, չկան, եթէ կան, չեն երեւում այդպիսիները, որոնք չարերի վրայ արհամարհանք տածեն. ընդհակառակը, մարդկային թոյլ եւ շատ տկար կողմերից մէկն էլ այն է, որ լսածին հաւատալ են ուզում առանց ճշմարտութեան կշիռ ունենալու... Եւ ես էլ, թէեւ ներսս բոլորովին մաքուր ու ջինջ է, ինչպէս պայծառ ու յստակ մի վտակ, բայց չար մարդիկ քար են ձգում ու պղտորում...Գէթ մի այնպիսի չար բան արած լինէի, որ անպատուաբեր լինէր իմ կոչման, սիրտս չէր ցաւի, կասէի՝ «հնձիր ցանածդ»։ Բայց չարի բերանը չոփ է լցրած... ԵԼ ես մխիթարում եմ ինձ եւ ասում, որ կայ բնութեան մէջ մի ազնիւ բան՝ գեղարուեստ, որին ամէնքը մատչելի չեն, եւ հէնց այնտեղ եմ գտնում իմ անդորրութիւնը եւ հանգստութիւնը, եւ զգում եմ, որ մի վայրկեան հեռու եմ սլացել աշխարհի անօրէնութիւններից։ Ցաւն անցաւ, սպին մնաց... Աստուած իրանց բարին տայ»։ 1907 թուական. «ժնեւի համերգն սքանչելի անցաւ. դասախօսութիւն արի ժնեւ, Լոզան եւ Բերն։ Այսօր կրկին Լոզան եկանք։ Արշակ Չոպանեանը պէտք է կարդայ հայ բանաստեղծութեան եւ երաժշտութեան մասին, եւ ես պէտք է երգեմ։ Զոփցերիայից լաւ տպաւորութիւներ ունեմ...» 1912 թուականին Պոլսից գրած մի նամակ էլ ձեզ ներկայացնեմ. «Բաւականին նոր բաներ եմ գրել. գիտեմ, որ շատ պիտի հաւանես։ Երկու հատ էլ տաճկերէն երգ եմ գրել. մէկը Սուլթանի, միւսը սահմանադրութեանը նոփրուած, որպէսզի գործերնիս յաջողուին, եւ բաւական ընդաձակ շրջան անեմ պալատի մէջ։ Երէկ Սուլթանի արարողապետն էր եկել այցելութեան. չես իմանում, թէ որքան բոբիկ են երաժշտութիւնից։ Թէեւ այս մէկը բաւականին հասկանում է. մեծ կրթութիւն եւ ուժ ունի»։ Եւրոպայի մէջ բանախօսութիւններն ու համերգները անցան մեծ յաջողութեամբ։ Ես ուրախ եմ ու հպարտ՝ լսելով այն մասին, թէ ինչպէս են գնահատուել հայի մեր արուեստը։ Մենք ատոնց մտքի ու սոտի զէնքն էինք բռնելու եւ ոչ թէ փայտի ու մետաղի, որոնք հզօրագոյնի հզօրագոյն հարուածով մէկէն ջախջախուեցան, բայց մեր մտքի ու սոտի զէնքն այնքա՜ն թափանցիկ, այնքան կենսունակ է, որ օտար մտքերն ու սրտերը ուզեն-չուզեն՝ պիտի գերեն, ահա, այս է կենդանի զէնքը, որի զինուորն եմ ես եւ բոլոր նոքա, որոնք իրենց ցեղի ազնիւ միտքն ու սիրտն են հրապարակ հանում եւ այնու շարժում սառն քաղաքագէտի պաղ սիրտը՝ մի փոքր էլ մեր կենսունակ եւ մարդկութեան պիտանի ժողովողին ու ազգին նայելու, խնայելու եւ նոոա մասին մտածելու... Երբ վերադարձայ Սուրբ էջմիածնի վանք՝ տպաւորութիւնս խղճալի էր։ Գլուխն՝ անգլուխ։ Ոտքերը՝ բազմոտանի։ Խելքը՝ ցամաքած։ Գործը՝ մեռած։ Կիրքը՝ զարթուն... Մի բերան չասացին նոյնիսկ՝ թէ ինչո՞ւ չես մնալու, ինչո՞ւ չես մնում, ինչո՞ւ ես հեռացել վանքից... Արդէն ոսկի էլ թափէին՝ չէի մնալու, բայց եւ այնպէս մարդ կարող էր զգալ թէ մի օր այնտեղ գործ է կատարել եւ կեանք է մաշել՝ ջանք թափելով անձնուիրաբար։ Վանքի երգեցողութիւնը դարձել է գիւղականից էլ ստոր... ժխոր, աղաղակ. խառնաձայն ճիչեր... ահա քեզ երգեցողութիւն... 1909 թուականն էր, Սեպտեմբերին... Ես ստիպուած էի մի նամակ գրել Վեհափառ Հայրապետ Մատթէոս Երկրորդ կաթողիկոսին. «Վեհափառ Տէր. Քսան տարի է Մայր Աթոռ Սուրբ եջմիածնի միաբան եմ։ Մտել եմ այս հաստատութեանը ծառայելու նպատակով։ Քսան տարուան ընթացքում շրջապատն ինձ թոյլ չէ տուել այն անելու, ինչ կարող էի, որովհետեւ տեսայ միայն որոգայթ եւ ոչ արդարութիւն... Նեարդերս թուլացել են, այլեւս տոկալու ճար ու հնար չունեմ։ Որոնում եմ հանգիստ, բայց չեմ գտնում։ Ծարաւի եմ ազնիւ աշխատանքի՝ խանգարում են... Փափագում եմ հեռու մնալ. խցել ականջներս՝ չլսելու համար, գոցել աչքերս՝ չտեսնելու համար. կապել ոտքերս՝ չգայթակղուելու համար, սանձել զգացումներս՝ չվրդովուելու համար. բայց զի մարդ եմ՝ չեմ կարողանում... Խիղճս մեռնում է։ Եռանդս պաղում է։ Կեանքս մաշւում է, եւ միայն վարանումներս են բուն դնում հոգուս եւ սրտիս խորքերում։ Եթէ հաճոյ է Վեհիդ ինձ չկորցնել, այլ գտնել, արտասուելով աղերսում եմ՝ արձակեցէք ինձ Սուրբ եջմիածնայ Սիստանութեան Ուխտից... Քսան տարին կորցրի։ Գոնէ մնացած տարիներս շահեցնեմ եւ անդորրութեամբ գրի առնեմ ուսումնասիրութիւններիս պտուղները՝ իբրեւ առաւել կարեւոր ծառայութիւն հայ տառապեալ սուրբ եկեղեցու եւ գիտութեան... Կոմիտաս վարդապետ, միաբան Սուրբ էջմիածնի» Իմ մխիթարութիւնը իմ արուեստակից բարեկամներն են... Արմենակը՝ Շահմուրադեան, Արշակը՝ Չոպանեան, Յովհաննէսը Թումանեան... Արմենակը սիրով ու հարազատօրէն էր երդում իմ գրի առած երգերը... Ես չգիտեմ, թէ հարիւր տարի յետոյ, երբ հայ ազգը ոտք առած մտնի 21-րդ դար... Աստուա՜ծ իմ... Որքա՜ն հեռուներն եմ ուզում տեսնել... Անհնարին հեռուները... Աներեւակայելի հեռուները... Արդեօք այդ հեռու ժամանակներին քանի՞սն են յիշելու Արմենակին, նրա արուեստը։ Նրա ձայնը, որ հիացմունք է պատճառում Եւրոպայի նշանաւոր քաղաքների երաժշտասէր մարդկանց... Արդեօք հարիւր տարի յետոյ, այդ հեռու-հեռաւոր ժամանակներին կը լինի՞ մի հայ, որ այնքան խորքից ճանաչի իր տեսակը, որ նաեւ սիրի մեր երգը, մեր Արմենակին, մեր գեղեցիկ արուեստը՝ ընդհանրապէս։ Այս ի՞նչ չարիք է մեր հայերիս ընդհանուր մէկ յատկութիւնը, որ չենք կարողանում մի բան մինչեւ վերջ տանել, մակերեսային կամ բնաւ զարգացում չառնելով՝ միշտ անկատար ու պակասաւոր մարդիկ ենք մէջտեղ բերում... Որպէսզի իրենց անկատարութեան եւ պակասաւորութեան դիմաց նրանք վրէժխնդիր լինեն գեղեցիկ արուեստի նուիրեալ մշակներից... Նոյն իսկ մի առակ էլ յօրինել եմ այդ առիթով. Կար ու չըկար, Մի մոծակ կար։ Բզզաց, Դզզաց, Եկաւ Նըստաւ ճակտին վերան, Բացաւ բերան, Հանեց իր փուշ, Ու եկաւ կուչ, Ձայնը կըտրեց, Ինձի խաբեց Կըծեց, ծակեց, Թոյնը թափեց, Նըշան դըրաւ, Ելաւ, թըռաւ։ «Մոծա՚կ անկոչ, Երկարապոչ, Դու բան չունե՞ս, Դու քուն չունե՞ս, Իմ ճակատին Դու ի՞նչ ունես»։ «Այդ պարտքըս է, Բայց ինձ լըսէ։ Սազով, Նազով, Ձայն ես տալիս, Այնպէս գալիս։ Ձգուշացիր Դու մըլակից, Որ կըծում է Կաշու տակից»։ Դժուարութիւնները շատ են... Բայց աւելի շատ են մեր հայրենակիցների անտարբերութիւնը, շահատակութիւնը, աւելի յաճախ մեր անցեալով պարծենալը, քան թէ ներկայի մէջ ապագայ սերունդների հոգեւոր սնունդը ապահովելու ցանկութիւնը։ Եւ ընդհանրապէս՝ այս ի՜նչ չարիք է հայրենասիրութեան քօղի տակ փերեզակային գործելակերպը, որին հայ գեղջուկը «չարչի» է անուանում... Եւ եթէ այսպէս շարունակուի, ո՞վ կարող է մեզ երաշխաւորել, թէ երբեւէ չարչիութիւնը չի դառնայ մեր ազգի գլխաւոր յատկանիշը. եւ սնապարծութիւնը՝ մեր ազգը ներսից յոշոտող այն որդը, որ խժռելով խնձորի պտուղը ներսից, սակայն թողնում է կեղեւը՝ խաբելով այգեպանին, թէ առանձնապէս ոչինչ էլ չի եղել... Ընդամէնը մի խալ, որ մնացել է այն ժամանակից, երբ որդը սողոսկեց մեր ազգային մարմնի մէջ... «Եւ ես, որպէսզի կարողանամ օժանդակած լինել բնիկ ազգային երաժշտութեան հիմնաւոր հաստատութեան, որպէսզի մեր հաւատի, մեր սրտի, մեր հոգեւոր երգերը վերջնականապէս չդառնան թուրք–արաբա–պարսկական խառնիճաղանջ աղմուկ–աղաղակ ու ճիչեր, նախ՝ սկսայ շատ մանուկ հասակիցս հետեւել-ժողովել եւ գրի առնել հայ հոգեւոր եւ աշխարհիկ-գեղջուկ եղանակները... Այնուհետեւ, Սուրբ էջմիածնի, Վենետիկի, Բեռլինի, Փարիզի հայ ձեռագրերը պրպտելով՝ հանեցի եւ ի մի ժողովեցի բոլոր հայ հին երաժշտութեան խազաբանութեան վերաբերեալ կանոններն ու օրէնքները ու կազմեցի մի երաժշտարան-դասագիրք։ Թէեւ ջուրն իր ճանապարհն է զտել, սակայն դեռ պակասում են ինչ-ինչ կարեւոր տուեալներ... Ինձ յայտնի դարձաւ, որ Տրդատ սրբազան Պալեան զտել էր ուղիղ 14 տարի առաջ մի կանոնագիրք հայ խազաբանութեան մասին։ Անմիջապէս դիմեցի եւ խնդրեցի որ կամ ուղարկէ, կամ արտագրել տայ եւ կամ լուսանկարել տայ իմ հաշուին։ Սակայն ի զարմանս ստացայ մի գիր, որով առաջարկում էր ինձ վճարել երեք հարիւր ռուբլի եւ ձեռք բերել նորագիւտ ձեռագիրն՝ իբր սեփականութիւն։ Ես ի վիճակի չէի մի այդպիսի ապօրէն գործ կատարելու, ուստի մինչեւ օրս, ուղիղ 14 տարուան ընթացքում արածս բոլոր յուսադրող դիմումներն ապարդիւն անցան՝ այդ ձեռքգիրը ուսումնասիրելու համար... Ինչո՞ւ էր ապօրէն այդպիսի առուծախը... Որովհետեւ հայ խազաբանութեան կանոնագիրքը Կեսարիայի Սուրբ Դանիէլ վանքի մատենադարանի սեփականութիւնն էր, եւ ոչ թէ Տրդատ սրբազան Պալեանի, որ պատրաստ էր վաճառելու այն, ինչ իրենը չէ... Ոչ ոք չհասկացաւ այն դառն կսկիծը, որ ես զգացի... Դիմեցի նոյնիսկ Վեհափառ Հայրապետին, բայց անտարբերութեամբ վարձատրուեցայ... Իմ միակ ցանկութիւնն ու բուռն փափագս է բանալ այն վարագոյրը, որով ծածկուած են մեր հին եւ բնիկ եղանակները մեր սրտի եւ հոգու առաջ։ Երբ այդ ձեռագիրն անցնէ ձեռքս, ունեցած օրէնքների վրայ անշուշտ աւելանալու են նորերը, որոնք աւելի դիւրութիւն են ընձեռելու ինձ՝ օր առաջ հրապարակ հանելու մեր երկնային-մաքուր եղանակները։ Մեր եղանակների գիւտը համաշխարհային երաժշտութեան համար մեծ նշանակութիւն անի...» Ազգային ճաշակը օտարացած եւ խորթացած, աւելին կ՚ասենք, ծաղրի առարկայ են դառնում յանձին տգէտ եւ անձնասպան դպրապետների, որոնք չգիտեն իրանցը, չեն էլ ուզում սովորել եւ արհամարհելով ամէն ինչ՝ բերում են իբր գեղեցիկ, ընտիր, բայց իրօք կործանարար երաժշտութիւն... Ուստի եւ զարմանալի չէ այն ամայութիւնը, որ տիրում է հոգեւոր երաժշտութեան մէջ։ Իսկ աշխարհիկ երաժշտութի՞ւնը... Ո՞ւր ենք հասնելու մեր տգիտութեամբ, օտարին կապկելու եւ անկիրթ ունկնդրին դիւր գալու մեր այս յիրաւի անձնասպան ընթացքով... Ո՞ւր ենք հասնելու... «Բուն ազգային եղանակները՝ հոգեշունչ, պարզ ու վսեմ երաժշտութիւնը մեր նախնիների նախանձելի հոգու պատկերներն ու հայելիներն են։ Եւ այսօր դրանք դատապարտուել են արհամարհանքի, կորստի եւ նախատինքի։ Աւելի կ՚ասեմ՝ մեր սիրտն ու հոգին տանում են դէպի խեղդող, օտարական ճանապարհները... Եթէ վերջին նշոյլն էլ, որ մնացել է, մենք փչենք ու հանգցնենք, այն ժամանակ մեր աչքով կը տեսնենք մեր սրտի թաղումը, ապա, ուրեմն եւ մեր կեանքի գոյութեան վառարանի հանգչելը...» Չեմ լռել... Գրել եմ... Եւ իմ գիրը տանջուած, ամբաստանուած, անարգուած իմ էութեան խորքերից եկող ճիչն է. «Բաւական երկար համբերեցի. այսուհետեւ եթէ ես էլ չխօսեմ՝ քարերը կ՚աղաղակեն։ Բա՛ւ է այս տանջանքը։ Կարծէս բոլորն էլ երդուել են միջնադարեան ինկվիզիցիայի դատաստանը վերականգնել՝ դատել մարդու չարած յանցանքը։ Սպանելուց յետոյ՝ արդարացնել. արդարացնել մարդուն մեռցնելուց յետոյ։ Ցաւում եմ, ցաւում եմ, որ այդքան մարդիկ լսել էք այն զրպարտութիւնը, այն չարածս յանցանքը, որը մինչեւ այժմ թագուն էր ինձանից, արդ յայտնուեցաւ բարդուած մեղքը։ Եւ մի անգամ գոնէ մտքներովդ չէք անցկացրել քննել, որովհետեւ բոլորդ էլ հաւատալու ախորժակ էք ունեցել։ Քննութիւն խօսքը մեզ համար գոյութիւն չունի. բաւական է լսել մի մարդու մասին քսու զրպարտութիւն. արդէն անպատճառ հետեւում է հաւատալ, որ իբրեւ այդ կատարուել է... Վերջապէս ես այնքան զայրացած եմ, այնքան սրտնեղած, որ ոչ մի խօսք չեմ գտնում զայրոյթս, զարմանքս, չարած յանցանքս, արդար, անբիծ, անարատէս արտայայտելու։ Մի՞թէ իմ ընկերներս Բրուտոսի զարմանքը պէտք է գործ դնէին իմ նկատմամբ։ Մի՞թէ չէին ճանաչում ինձ։ Եթէ վատ էի կամ՝ եմ, ինչո՞ւ ընկերութիւն են անում։ Եւ եթէ չէին ճանաչում, ինչո՞ւ չէին փորձում, քննում եւ ապա հաւատ ընծայում ընկերին. ազնիւ մարդը նա է, որ մարդոա յանցանքը ճշտելով՝ երեսին կը խփէ եւ ոչ թագուն կը պահէ։ Վա՛յ ինձ, ափսո՛ս իմ երիտասարդ հասակիս, մե՛ղք իմ ծաղիկ եռանդիս։ Ես արդէն խելագարտւմ եմ, ես գժւում եմ, բայց անօգո՛ւտ... Ո՛վ է ինձ օգնողը, ամենքը երես են շուռ տուել. ամենքը խոժոռ հայեացք են ձգում, ամենքը կարծում են կամ հաւատացած են, որ ես լիրբ եմ, անամօթ եմ կամ կարող եմ լինել։ Ամենքն այստեղ-այնտեղ տարածում են չարած լրբութիւն, չկատարուած լրբութիւն, չգործուած գործողութիւն... Եւ հաւատում են... Ովքե՛ր... Իմ վարժապետներս, իմ դաստիարակներս, ինձ սնուցողները, որոնք ձիգ տարիների ընթացքում դեռ չէին ճանաչել իմ լիրբ լինելս։ Այժմ մի լուր, մի ստահիւս գրպարտութիւն, արդէն ամէն ինչ իբրեւ ճշմարտութիւն հալուած է նոցա ականջի մէջ... Եթէ ես՝ են եմ, ապա այդ ո՞վ է, որի լրբութիւնն են ինձ վերագրում... Կարծես Կոմիտաս Վարդապետը մի փալաս է եղել, որին տրորելը, ոտքի տակ տալն ամէնքը սեպուհ պարտք են համարում։ Ա՞յս էր իմ աշխատութեանս պարգեւը, ա՞յս էր իմ ջանքերիս վարձատրութիւնը... Շնորհակալ եմ։ Եթէ դուք՝ բոլորդ էլ ուղիղ մարդիկ էիք, ինչո՞ւ չէիք թքում իմ երեսին իմ չարած յանցանքիս համար... Ափսո՛ս, որ մեծ մարդ չեմ եղել. ափսո՛ս որ բարձրագոչ չեմ եղել, ապա թէ ոչ՝ իսկոյն դատ կը լինէր։ Բոլորի ջանքերն այն է, որ իրանք հաւատալուց յետոյ կամենում են եւ ինձ հաւատացնել չարածս, իմ վերայ հաստատել... Դեռ կարծում էի, թէ բարեկամ ունեմ, որոնք նախ գործը կը քննեն, ապա երես կը դարձնեն մարդուց, բայց ընդհակառակն է եղել։ Եթէ մեղք ունեմ՝ ինքս կը հեռանամ այս սուրբ կոչումից իբրեւ անարժան անձ։ Եթէ արդար եմ, թո՛ղ բացուի մի աշակերտի եւ մի ծառայի ձեռքով սարքուած լիրբ գրպարտութիւնը, որոնց ոչ միայն հաւատացել են, այլեւ հաւատացնելու կեղտոտ պաշտօնն են յանձն առած»։ Օտար աշխարհի մէջ քաղաքակրթութեան հարազատ զաւակներին կարողացանք բացայայտել, որ մենք, հայերս նոյնպէս իրենց շաւիղն ենք բռնել, մենք եւս իրենց ճամբան ենք քայլել, մենք եւս մեր ձեռքին լոյս ենք բռնել։ Եւ թէպետ չարագործները ջանացել են փչել այդ լոյսը եւ մարել մեր կեանքը, բայց փչողներն են խորտակուել, եւ մենք դեռ մոխիրների տակ առկայծել ենք՝ ապաւինելով գիտութեան ու կրթութեան, որ թէեւ մերն է եղել՝ իբրեւ արեւելքի զաւակներ, բայց մեր ձեռքէն դուրս է ելել ու Եւրոպան լուսաւորել... Հետեւաբար, քանի որ մեզ համար անծանօթ չէ մեր մտքի նախատիպը եւ կարողութիւնը, որ այժմ Եւրոպայէն է որ մեզ լուսաւորում է, ինչո՞ւ չունենանք մեր լոյս ջահը՝ մեր ձեռքին։ Մենք պէտք է որ պինդ կենանք... Այլապէս դարաւոր ազատութեան ձգտող կոհակներն ու ալիքները կը զարնուեն ժայռին եւ եթէ այս անգամ էլ ժայռին զարնուելով՝ փշրուեն, ապա մենք կը մատնուենք անդառնալի կորստեան... Մեր երկիրը ի սկզբանէ եղել է մի կռուախնձոր՝ արշաւող եւ շրջակայ հզօր պետութիւնների աշխարհակալութեան ճանապարհի վրայ եւ մինչեւ այսօր պահել է իր նոյն վիճակը... Կռուախնձոր լինելու վիճակը... Մենք այժմ իրապէս ռուսաց շահի առարկան ենք։ Մեր երկիրն արդէն որոշուած է այսօր կամ վաղը ռուս պետութեան բաժին դառնալու։ Ուրեմն, պիտի ձգտենք մեզ ազատագրել... Առաջին եւ առաւելագոյն ճամբան ինքնուրոյն ու անկախ լինելով՝ իբրեւ պատուար պէտք է ցցուենք ռուս դիւանագիտուեան առջեւ։ Երկրորդը նուազագոյնն է, որ ստիպուած ենք լինելու ապաւինել Քեռի Ռուսին... Յաջորդ քայլը ռուս յեղափոխութիւնն է, որ պէտք է անէ ինքը եւ ոչ թէ մենք։ Եւ մենք օգտուելու ենք նրա այդ քայլեն... Աակայն պէտք է պատրաստուենք դրան... Պատրաստուելու ենք՝ լեհերի պէս զուտ ազգային շաւիղը բռնելով... Վաղ պատանեկան օրերես մինչեւ այսօր իմ հոգու հսկիչն է նա եւ իմ ուսուցիչը՝ Խաչատուր Աբովեանը... Հոգւույս մէջ ամենօրեայ արձագանգողը... Աշխատիլ, տքնիլ, պայքարիլ՝ միայն եւ միայն ժողովուրդիս ու մարդկութեան համար... Ես երբէք չեմ կարող ապրել առանց Աբովեանի։ Ուսանողութեան ատեն, երբ առաջին անգամ «Հայաստանի Վէրքը» կարդացի, հոգւոյս մէջ այնպիսի ալեկոծութիւններ զգացի, որ երբէք չեմ մոռնար... «Վ՜այ մի ազգի, որ այս աշխարհի մէջ անտէր է, վա՜յ մի երկրի, որ թշնամու ձեռքին գերի է։ Կորստեան է մատնուած այն ժողովուրդը, որ իր երկիրն ու իր կեանքը չի պահպանում սեփական ձեռքով եւ յանձնում է աւազակաբարոյ օտարների տնօրինութեան։ Ռըսին գլխըներդ դուք ղուրբան չտաք, նրա հետ սիրով սրտով չմիանաք։ Ու էսպէս թշուառ, տարաբախտ մնաք»։ Աշխարհը կանգնած էր պատերազմի անդունդի եզրին։ Այդ անդունդը գահավիժելու համար անհրաժեշտ էր մեն-միակ մի կրակոց, որ թնդաց Սարայեւոյի մէջ։ Այդ միակ կրակոցը աշխարհը քաշեց մսաղացի մէջ, որից օգտուեցին թէ սուլթանական եւ թէ յեղափոխական կարմիր դրօշով քօղարկուած թուրքերը։ Եւ եթէ սուլթանական Թուրքիան համագործակցում էր ցարական Ռուսաստանի հետ, ապա յեղափոխական Թուրքիայի հաւատարիմ գործընկերը նոյն կարմիր դրօշ ծածանող կոմունիստական Ռուսաստանն էր։ Եթէ Աուլթան Համիդն ու Նիկոլայ Երկրորդը համատեղ ջանքերով իրականացնում էին «Հայաստանն առանց Հայի» փոխ-շահաւետ ծրագիրը, ապա Քեմալ Աթաթուրքն ու Վլադիմիր Լենինը անսահման մի նուիրումով լծուեցին աւարտի հասցնել Հայաստանը որպէս տէրութիւն եւ Հային որպէս մարդկային տեսակ ընդհանրապէս վերացնելու գործին՝ օգտուելով համաշխարհային պատերազմի ընձեռած այդ բացառիկ հնարաւորութիւնից։ Թուրք մայրաքաղաքի հարիւր քսան հազարի հասնող հոծ հայութիւնը առանց նկատի ունենալու իր յոյժ փափուկ կացութիւնը, եւ փոխանակ հետեւելու իրենց դրացի յոյների եւ հրեաների վերապահ եւ շրջահայաց ընթացքին, առաջին օրէն իսկ սկսել էր արդէն ինքզինք փրկուած համարել... Բայց այսքանով չէր սահմանափակւում օսմանեան հայրենիքի հայ պաշտպանների միամտութիւնը եւ յոյներից ու հրեաներից շատ աւելի «հեռատես» հաւատարմութեան ցուցադրութիւնը... Մինչ տարիներ ու տասնամեակներ հունցուած եւ ծրագրուած ցեղասպանութիւնը իրականացնելու առաջին մի քանի ամիսների ընթացքին «թուրքական հայրենիքը» արդէն հարիւր հազարաւոր հայ «թուրքահայրենասէրների» էր հնձել իր մանգաղով Պոլսոյ հայ տագրերը խանդավառ շնչահեղձութեամբ լրասփռում էին Ազգային հիւանդանոցի պարտէզի մէջ կազմակերպուած հանդէսների, պարերի, խնջոյքների եւ բաժակաճառերի մասին։ Հայկական Ողիմպիական խաղեր էին կազմակերպւում... Թուրքական եւ ռուսական իրենց «հայրենիքների» նկատմամբ անսահման սիրով առլեցուն հայերը իրենց չէին զրկում ամառային շոգենաւային զբօսանքներից... Մի-թէ, իսկապէս, լուր չունէին, թէ ինչ է կատարւում... Թէ՞ ստրկամտութիւնն ու քծնանքը, որ արդէն դարձել էին ազգային հաստատուն բնաւորութեան բաղադրիչներ, այնքան էին արմատակալել մարդկանց հոգեբանութեան մէջ, որ գործը հասել էր ԻՆՔՆԱԽԱԲԷՈՒԹԵԱՆ թմբիրին։ Բնաջնջաած հայութեան ցաք ու ցրիւ բեկորները ի զո՜ւր էին իրենց աչքները յառել դէպի հիւսիս, ի զուր էր նրանց փրկութեան յոյսը կովկասեան ռուս բանակներից եւ հայ կամաւորներից... Ռուսական բանակները առանձնապէս չէին շտապում իրենց ներկայութեամբ խափանել հայերի կոտորածը։ Նրանք երբեմն դժկամօրէն առաջ էին գալիս, նոյն իսկ մինչեւ Վան հասան, բայց խորհրդաւոր կերպով, առաջին հայեացքից միանգամայն անհասկանալի՝ նահանջեցին, հնարաւորութիւն տալով, որ ոչ միայն կոտորուի հայ խաղաղ ազգաբնակչութիւնը, այլեւ իրենց այդ տարօրինակ գործողութիւններով ռազմաճակատի վրայ մենակ թողնելով հայ կամաւորական գնդերին, հնարաւորութիւն տուեցին, որ հայկական բանակը բոլորովին ուժասպառոփ... Այս երկիդիմի քաղաքականութեան նպատակը բացայայտ էր հայ մտաւորականութեան համար։ Բայց ոչ միայն հայ մտաւորականութիւնը, այլեւ ռուս ազնիւ մարդիկ էին հասկանում, թէ ինչ ներդաշնակուած ծրագրով են գործում թուրք եւ ռուս գերիշխանութիւնները, որոնք թէեւ հակառակորդներ էին, սակայն միասնաբար իրականացնում էին հայատեաց իրենց ծրագիրը։ Ռուս ականաւոր բանաստեղծ Սերգէյ Գորոդեցկին, որն իբրեւ զինուարական թղթակից՝ ռուսական բանակի հետ հասել էր մինչեւ Վան եւ վկան էր ոչ միայն թուրքական կոտորածների, այլեւ ռուսական տարօրինակ քաղաքականութեան հետեւանքների, գրել է. «Տասնվեց թուականի աշնանը գաղտնի հրաման եկաւ եւ բանից պարզուեց, որ ռուսական բանակը նահանջելու է Վանից... Գեներալ Վորոնովին յայտնի էր "Հայաստան առանց հայերի" կարգախօսը։ 1916 թուականի գաղթը աւելի սոսկալի էր, քան 1915-ինը։ Նախորդ փախուստից տրորուած ճամբաները լեցուն էին տեղահանուած ժողովուրդի հոծ բազմութիւններով։ ժողովուրդը հետեւում էր նահանջող մեր բանակին... ճամբին ծնում էին եւ մեռնում էին ճամբին»։ Բայց... ազգային բնաւորութեան աղէտաբեր յատկանիշներից մէկն էլ Հայի մէջ արդէն արմատակալուել էր որպէս «լաւատեսութիւն»։ «Լաւատես ըլլանք, ճանըմ...»։ Եւ նրանք, ովքեր իրականութիւնը տեսնում էին եւ փորձում էին ինչ որ չափով գտնել փրկութեան ճամբաներ՝ յայտարարուեցին «յոռետես»։ Արդեն ամբողջ թափով զարգացող ցեղասպանութեան օրերին խնճոյքների, տօնակատարութիւնների եւ զբօսանաւերով շրջագայելու ելած «լաւատեսները», որոնք բոլոր հնարաւոր միջոցներով փորձում էին դրսեւորել իրենց թուրքական հայրենիքի նկատմամաբ ունեցած անհուն սէրը, յոռետես կոչելով սթափ մարդկանց՝ նրանց համարում էին երազային կամ տեսլային «հայրենիք»ի խափանարարներ են եւ համառօրէն չէին կամենում տեսնել, թէ ինչպէս է իրենց աչքի առաջ մորթւում հնագոյն մի ժողովուրդ սոսկ այն պատճառով, որ նա ՀԱՅ է... Լաւատես թուրքական հայրենասէրները մեղադրում էին թուրքական կառավարութեան բարիքները չտեսնող յոռետեսներին, քանի որ նրանք փորձում էին բանալ մոլորուած հայերի աչքերը, սթափեցնել նրանց, փլուզել պատրանքները, որոնք իրական մղձաւանջի հետ որեւէ եզր չունենալով, հնարաւորութիւն էին տափս իրենց գլուխները եաթաղանից փրկած հայերին ապրել հանգիստ խղճով, ապրել առանց պատասխանատուութեան զգացումի, եւ նոյն իսկ մեղադրել, թէ ինչպէ՜ս կարելի է թուրքական հովանաւորութեան տակ ապրելով յանդերձ հանկարծ ազատութիւն երագել... Նրանք, խնճոյքների ու տօնակատարութիւնների մէջ իրենց խղճի ձայնը լռեցնող լաւատես թուրքահայրենասէրները նաեւ յիշեցնում էին, թէ «բարեկամ» տէրութիւններ ունեն եւ «հայասէր» օտար պաշտոնեաներ... Բայց թէ օտար տէրութիւնները կամ նրանց պաշտօնեաները ինչո՞ւ պէտք է սէր կապած լինեն հայ ժողովրդի նկատմամբ՝ այս հարցին ոչ մէկ լուրջ եւ հիմնաւոր պատասխան չկայ։ «Լաւատես» հայերը իրենց մեծամտութեամբ այնպէս են համոզուած, թէ միայն իրենց ազգային պատկանելութիւնը բաւական է, որ օտարները սիրատոչոր նուիրումով ոտնակոխ անեն սեփական ազգային շահերը... «Եթէ հայերը չլինեն, ապա համաշխարհային քաղաքակրթութիւնը անդառնալի կորուստ կ՚ունենայ» համոզուած են օտարների յոյսին ապափնած օտարասէրները... Նրանց մտքի ծայրով չի էլ անցնում, թէ ոչ մի տէրութիւն սգակիր չի լինի, եթէ վաղը որպէս տեսակ՝ հայը ընդհանրապէս վերանայ այս աշխարհից... ճիշտ այնպէս, ինչպէս հայը երբէք սգակիր չի եղել, երբ պատմութեան ընթացքին աշխարհիս վրայից անհետացել են իր դրացի ժողովուրդներից շատերը... Յոռետեսները, որոնք չեն հաւատում օտար տէրութիւններին եւ հայասէր օտար պաշտօնեաներին իրականութիւն տեսնում եւ իրականութեան չարիքներին փորձում են դիմադրել սթափ հայեացքով եւ գործնական վճռականութեամբ, բնաւ չեն ուզում ապրել ընդամէն Գիւնեսի գրքի մէջ, ինչպէս այն հաւը, որ նոյն այդ գերազանցումերի շարքին արձանագրուած է, թէ կտրուած գլխով ապրել է տասնութ ամիս։ Այդ հաւին գլուխը անհրաժեշտ չի եղել եւ ոչ էլ ուղեղը... Գիւնեսի գիրքը պատմում է, թէ գլխատուած հաւին կերակրել են կաթիլներով եւ տասնութ ամիս անց, երբ փորձել են նաեւ կուտ տալ՝ չի կարողացել կուլ տալ։ Կուտը կուլ չի գնացել եւ մնալով կերակրափողին՝ գլխատուած հաւը խեղդուել է... Յոռետեսները, հակառակ լաւատեսների ոչ միայն Գիւնեսի գրքի մէջ ապրելն են գնահատում որպէս հայ ցեղի վերջնական վախճան, այլ եւ վախճանի անխուսափելի հեռանկարը տեսնում են օտար երկրների եւ օտար պետական պաշտօնեաների «հայասիրութեան» մէջ։ Մի Թալէաթ, որ կարող էր «բարեկամաբար» նարդի խաղալ Գրիգոր Զոհրապի հետ, որեւէ զանազանութիւն չունի այլ եւ այլ օտար «բարեկամների» հետ, որոնք մերոնց հետ նարդի խաղալու առիթ չեն ունեցել... Եթէ Պոլսոյ մէջ հայ «լաւատեսները» տօնախմբութիւններով ու հանդիսութիւններով են անցկացրել 1915-ի գարնանային ու ամարնային ամիսները, ապա նրանցից, այդ նոյն լաւատեսական ախտով վարակուածներից շատերն են ի վերջոյ տեղահանուել եւ յայտնուել կազմակերպուած ցեղասպանութեան զոհերի մէջ։ «Անշուշտ, զարմանալի է խոստովանիլը, թէ մեր մէջ դեռ կային մարդիկ, որոնք Տէր-Զօրի ճամբան արդէն բռնած լինելով հանդերձ դեռ պնդում էին, թէ ,,Ներքին գործոց նախարար Թալաթ պէյը լուր չունի այս ամէնքէն"... Մէկ միլիոն զոհ ւոալուց յետոյ նոյն իսկ նրանք որ Տէր-Զօրի ճամբան ընկած դէպի անապատ էին քայլում կմախքանալու եւ անօթի ու ծարաւ մեռնելու, պնդում էին թէ ,,Թալաթ հայոց բարեկամ է, եւ անոր կամքին հակառակ տեղի կ՚ունենան հայոց հանդէպ այս համատարած ջարդերը՛՛»։ Տարիներ շարունակ իմ կրած հոգեւոր տառապանքներին աւելացան մարմնական տառապանքները... ԵԼ իմ հոգեւոր ու մարմնական տառապանքները հարիւրապատկուեցին ու հազարապատկուեցին ժողովրդի, իմ ազնուական, Աստծոյ օրհնած իմ ժողովրդի գլխին պայթած արհաւիրքի, ողջակիզումի Աղէտի տառապանքներով... Ես քայեցի մահուան ճամբաներով, բայց մահը խուսափեց ինձնից, որպէս զի տառապանքներով ապաշխարեմ իմ ժողովրդի համար... Ես քայլեցի դէպի իմ էութեան խորքերը, որպէս զի այնտեղ, այդ խորքերի մէջ գտնեմ մեր փրկութեան ելքն Ես լռեցի... Չուզեցի խօսել նոյնիսկ այն ժամանակ, երբ իմ մտերիմ նկարիչ բարեկամս եկաւ այցելութեան... Վստահ եմ, որ ձեզ պատմած կը լինի մեր այդ տխուր հանդիպումի մասին։ «1921 թուականի Մարտին, մի առաւօտ որոշեցի այցելութեան գնալ Կոմիտասին։ Երբ սպասաւորի հետ իր սենեակը մտայ՝ պառկած էր։ Տեսաւ ինձ, վեր ցատկեց... Իրար վզով ընկանք... Համբուրուեցինք... Յետոյ՝ «Նստիր» ասաց։ Եւ ինքն էլ առողջ ու աշխոյժ ոտքի մնաց։ - Կոմիտաս,– ասացի,– գիտեմ, որ չափազանց վշտացած ես մարդկանցից։ Իրաւունք ունես... Սակայն չի կարելի յաւիտենապէս խռովել։ Մենք բոլորս անհամբեր քեզ ենք սպասում... Խօսեցինք նկարչութեան մասին։ Ասաց. «Հարկաւոր է միայն լոյս ու Բնութիւն»։ «Դուրս գանք՝ մի քիչ զբօսնենք»– առաջարկեցի։ –Այստեղշատլաւէ,–ասաց։ Կեանքի ու մահուան մասին խօսելիս ասաց, որ մահը գոյութիւն չունի։ Եւ իսկոյն սենեակի դուռը բանալով՝ ասաց. «Մա գերեզման չէ, ապա Ի՞նչ է»։ Կոմիտասին հանդարտացնելով՝ ասացի «Գնամ, չձանձրացնեմ քեզ»... «ՉԷ...Եկել ես՝ նստիր... ել ո՞ւր ես գնում»։ ...Պատմեցի իր աշակերտների մասին։ Ուրախացաւ, որ եկել են այստեղ՝ Փարիզ, սովորելու... Հարցրեցի, թէ հա՞յ երաժշտութիւնն է լաւ, թէ՞ եւրոպական։ Բարկացաւ։ «Եղբայր,– ասաց,– դու ուզում ես ծիրանից դեղձի հա՞մ առնել։ Նա իր տեղն ունի, միւսը՝ իր։ Հարցրեցի. «Երգո՞ւմ ես»։ «Այո՛»,– ասաց։ «Դեհ, Կոմիտաս ջան, մի բան երգիր ինձ համար»– խնդրեցի ես։ Պատասխանեց. «Չէ... Հիմա ես ինձ համար եմ երգում եւ այն էլ շատ կամաց»... Մի կէս ժամ էլ դեսից-դենից խօսելուց յետոյ, յանկարծ խռովեց, դուռը μաց արաւ ու գնաց երեսը կպցրեց պատուհանի ապակուն։ Եւ էլ չխօսեց։ Մնաս μարեւ ասացի եւ առանց պատասխան ստանալու դուրս ելա։ 1928 թուականին, երμ Հայաստան էի վերադառնում, մի անգամ եւս այցելեցի Կոմիտասին։ Հիւանդանոցի այգում պառկած՝ մտածում էր։ Մագերը μոլորովին սպիտակել էին։ Մօտեցայ եւ մի կէս ժամ զանազան հարցեր տուի, μայց իմ ոչ մի հարցին չպատասխանեց։ Այդպէս էլ μաժանուեցի նրանից»։ Իսկ Աղէտը շարունակւում էր... Ողջակիզումի Աղէտին յաջորդող տասնամեակներից մինչեւ մեր օրերը քանի՜– քանիսն են հռչակուել «հայ ժողովրդի բարեկամ»... ԵԼ քանի՜-քանի այս նոյն մտայնութեամբ, բայց շատ աւելի պիղծ արտայայտութիւններ խոցել են մեր ազգային արժանապատւութիւնը... Նաեւ մոլորեցրել են Հային, իրենց նպաստը Բերելով նրան որպէս թանգարանային նմուշ պահպանելու «հայասէր» խոստումը իրականացնող թուրք եւ ռուս ջանքերին։ Մենք, հայերս, Խաչատուր Աբովեանից զատ, ունեցել ենք հեռատես ու լրջախոհ բազմաթիւ գործիչներ, ովքեր փորձել են շարունակ սթափ պահել մեր միտքը, ովքեր ջանասիրութեամբ փորձել եմ մեզ ներարկել արժանապատւութիւն՝ տգէտ մեծամտութեան փոխարէն, փորձել են ինքնասիրութիւն ներարկել կործանարար ստրկամտութեան փոխարէն, փորձում են ծանծաղ ինքնահաւանութեան փոխարէն ներարկել ազգային աւանդներին, ազգային մշակոյթին, ազգային լեզուին եւ մաշտոցեան այբուբենին արմատապէս տիրապետելու ձգտում... Մեր միտքը լուսաւորող ջահակիրները յորդորում են, որ մեր յոյսը դնենք նախ Աստծոյեւ ապա ինքներս մէզ վրայ... Վաղուց ի վեր մենք մոռացել ենք Միքայէլ Նալբանդեանի թէկուզ հէնց այս տողերը. Մեր յոյսը սակայն մեր վրայ լինի, Այսինքն ազգի մեր ընդհանրութեան... Այսպէս թէ միայն կայ ճար փրկութեան։ Մեր ստրկամտութիւնը այնքան է յառաջադիմել, որ ստրուկների շուկայի մէջ ինքներս ենք տէր որոնում... Յոյսներս դրել ենք շուրջպարի վրայ, հաւատալով, թէ այս բռնութեամբ պարելը բաւական է, որ ժողովուրդը միաբանուի պարբաշուն. յոյսներս դրել ենք մի առագաստանաւակի վրայ, որն ընդամէնը զբօսանքների համար է դուրս գալիս նաւարկութեան. յոյսներս դրել ենք գեղարուեստի հետ որեւէ կապ չունեցող, բայց իր գրամոլական արտադրանքը Շեքսպիրի կամ Դոստոեւսկիի կամ Թոմաս Մաննի գրքերից հազարապատիկ աւելի վաճառող մէկի վրա, կարծելով, թէ նրա կողմից գոնէ մէկ անգամ «Հայաստան» բառն ասելը բաւական է, որ մենք դառնանք համաշխարհային տէրութիւն եւ աշխարհն էլ ճանաչի մեզ... ճանաչի ի՞նչը... ճանաչի մէր հոգու աղքատութի՞ւնը, մեր մտքի խաւա՞րը, մեր հաւատի կեղծի՞քը եւ մեր լեզուի կործանո՞ւմը... Մեր յոյսը նախ Աստծոյ եւ ապա մեզ վրայ դնելով միայն եւ լինելով յիրաւի բարոյական ու մտաւորական բարձր արժանիքներ ունեցող պատմական մի հին ժողովուրդ, որպիսին մենք ենք, կարող ենք նաեւ կոտորակուել, ինչպէս արդէն կոտորակուել ենք, բայց չենք մեռնի... կարող ենք նոյն իսկ արդէն դիակ թուալ եւ կը լինեն մարդիկ ու տէրութիւններ, որոնք կը պատրաստուէն թաղել այդ դիակը, բայց կրկին հրաշափառ յարութիւն ենք առնելու, ինչպէս արդէն եղել է մեր հեռաւոր եւ նոյն իսկ մօտիկ անցեալին։ Մեր վախը պէտք է լինի ոչ թէ օտար թշնամիներից, այլ շատ աւելի վախենալու ենք մեր այն զաւակներից, որոնք հայրենասէրի անունով ծպտուած, առաջ մեր վաղանցիկ ազատութիւնն են շահագործել, երեկ շահագործեցին բռնակալութիւնը, իսկ այսօր շահագործում են մեր նահատակութիւնը եւ Տեր-Զորի անապատով մէկ սփռուած ոսկորները։ Եթէ այսօր հայ ազգը իսկապէս սիրող գոնէ տասը անձնազոհ արժանաւոր զաւակներ ունենայինք մեր ղեկավարների մէջ - իսկ ժողովրդի խոնարհ զաւակների մէջ արդէն հազարներով ունենք - եւ որոնք ազնւութիւնը եւ քաջութիւնը ունենային իրենց շահասիրութիւնը եւ փառամոլութիւնը ստորադասելու կամ զոհելու երկրի ու ազգի ընդհանրական շահին ու փառքին, ապա այսօր անպայման բախտաւոր վիճակի մէջ կը լինէինք։ Ոտքի կանգնիր եւ զգաստացիր Հայ ժողովուրդ, բաւ է ո՜րքան խաբուեցիր... գոնէ այսքան կեանքի, ունեցուածքի եւ մարդկային պատմութեան մէջ չարձանագրուած անլուր զոհաբերութիւններից յետոյ, ամէն ոք որ «ա՜խ հայրենիք, կեցցէ՜ Հայաստան» է գոչում եւ քո անունով է երդւում մի ճանաչիր իբրեւ քո փրկիչ, եւ իբրեւ հայրենիքի հերոս մի ծափահարիր... ...Այլապէս, տարին մէկ օր ծաղկեպսակներ զետեղելով Ցեղասպանութեան նահատակների յուշակոթողների վրայ եւ օսմանեան կայսրութեան ու թուրքական յեղափոխական հանրապետութեան կողմից Հայը որպէս ցեղատեսակ վերացնելու հետեւողականօրէն իրականացուած ծրագիրը աշխարհին յհշեցնելով, նաեւ ինքներս մեզ խաբելով, թէ «հայերի արեւը հիւսիսից է ծագում», մենք թէ «հայաստանցի», թէ «օտարերկացի» հայերս շարունակելու ենք դուրս նետուած լինել մարդկութեան ընդհանուր ընթացքից, շարունակելու ենք մնալ Արժանապատւութիւնը կորցրած, օտար «հայասէրների» խաբէութիւններին տրուած, «ա՜խ հայրենիք, կեցցէ՜ Հայաստան» գոչողներին հաւատ ընծայող, «սովետական հայրենասէրների» դաւադրութիւններին ենթակայ, քրիստոնէական Հաւատը եւ մայրենի Լեզուն ուրացած ժամանակակից աշխարհի անապատային խորշակների անարմատ ու անցողուն ուղտափշեր։ Եւ մեր անցեալը մոռանալը, մերձեռքով մեր յիշողութիւնը ջնջելը, մեր լեզուից հրաժարուելով եւ մեր այբուբենը զեղծելով կարմիր եւ սպիտակ ցեղասպանութիւններից յետոյ քայլում ենք ինքնասպանութեան ճամբայով... Մեր կրած տառապանքին ու ստորացումներին ոչ քար կը դիմանայ եւ ոչ էլ նոյնիսկ երկաթ... Ես հիմա ամէն տեղ եմ... Քարակերտ ու բրոնզակերտ... Ես դարձել եմ խորհրդանիշ... Մեր կրած տառապանքների եւ մեր Ցեղասպանութեան խորհրդանիշը... Եւ դառնալով խորհրդանիշ կամաց-կամաց հեռանում եմ հայի հոգեւոր մշակոյթից, կորցնում եմ իմ էութիւնը, որի արմատները մխրճուած են հազարամեակների խորքերը... Ես երգեր պեղեցի, երգեր գրեցի, երգեր երգեցի գարունքի ու սիրոյ մասին, հողի մշակի ու բողբոջ արեւի մասին, ձիւն դրած գարնան ու հալուող աշունքի մասին... Ինձ մոռացել եւ հարսանիքներին ինչե՜ր ասես եւ ովքեր ասես չեն ոռնում, իսկ ես գրել եմ... Յիշեցնե՞մ... Եւ այս գիշեր իմ երազում, քեզ հետ մէկտեղ պարեցինք, Սէր-ոգիներ սուրբ սեղանում մեղրամոմեր շարեցին. Ոսկի-արծաթ ամպի ծալէն նուրբ ու բարակ քօղ ճարեցինք, Ինձի-քեզի կարմիր-կանաչ սիրոյ շապիկ կարեցին... Ո՞ւր կորան իմ երգերը, որոնք իմ չարչարուած հոգու եւ տառապած կեանքիս պտուղներն են... Ովքե՞ր են արդեօք դեռեւս երդում, կամ յիշում, կամ պարզապէս կարօտում... Այն երգերը, որոնք ձեր այս օրերից հարիւր տարի առաջ հիացմունք էին պատճառում Եւրոպական երկրներով մէկ... Գուցէ թէ կարծում էք հիմա՞ չեն հիանալու մեր մեղեդիներով... Եթէ ինձ դադարել էք հաւատալ, ապա հաւատացէք ձեր մէջ գտնուող, ձեզ հետ ապրող մեր խոշոր երաժիշտին եւ դուդուկի վարպետին... Իմ անունն են տափս ամենուրէք մեր հայերը, բայց այդ անունը դարձել է անիմաստ հնչիւնների մի կոյտ... Ես քար եմ կտրել, բրոնզացել եմ, որպէսզի սիրտս դիմանայ, բայց չէ՜... Դիմանալու բան չէ... Դիմանալու բան չէ, երբ իմ անունը յայտնւում է դագաղագործի խանութի ճակատին... «Թաղման պարագաների Կոմիտաս խանութ» կը կարդաք Փարիզի արւարձանի գերեզմանատուն տանող փողոցի «հայրենասէր» մի հայի խանութի վրայ... Իսկ երբ հերթը հասնի իմ գերեզմանին եւ իմ աճիւնը վերաթաղելուն, ապա այն ինչ որ կը գտնէք շիրմաքարիս տակ տարէք մեր սրբազան լերան հովերին... ԵԼ անպայման երգեցէք. Հո՛վ արէք, սարեր ջան, հով արէք։ Իմ դարդին դարման արէք։ Սարերը հով չեն անում, Իմ դարդին դարման անում։ Սարե՛ր, ձորե՚ր, դաշտե՚ր ու ջրե՚ր, Սարմանդ-մարմանդ վազող ալիւրներ, Սի վե՚ր կացէք, իմացէք. Տեսէք իմ սրտի ցաւեր։ 2006 Փարիզ
  6. ՅԱՂԱԳՍ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՈՒ ՊԱՏՈՒԱՐԺԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԵՐՈՅ 1 ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ ՈԽԵՐԻՄ ԵՂԲԱՅՐՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ՆՐԱ ՆՈՒԻՐԵԱԼ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ Ջա՜ն, Ազրբէյջա՛ն, Հէյ ջա՜ն, Սաբահ խէ՛յր, Սալա՛մ, արե՛ւ... Ջա՜ն։ Մղձաւանջային ժամանակների մի հայ բանաստեղծ «ՀԱՅ ԿՈՉԵՑԵԱԼՆԵՐԻ ՔՕՂԱՐԿՈՒԱԾՆ ՈՒ ԲԱՑԱՅԱՅՏԸ» Ադրբեջանական «Նաշ Վեկ» («Մեր Դարը») հասարակական քաղաքական թերթը իր 331-րդ թուի մէջ այսպէս է վերնագրել մի յօդուած որ կարելի է ամբողջութեամբ ընթերցել նաեւ համացանցային http://nashvek.media-az.com/331/sled.html կայք մտնելով։ Յօդուածը սկսւում Է այսպէս. «Նալբանդեանի գաղափարը մեկնաբանելով՝ նրա վարքագիր Կարէն Ա. Սիմոնեանը ընդհանրացնում է. "Անհրաժեշտ էր շօշափելի, տեսանելի մի բան... Ասենք, հէնց քարտէզ... Հայաստանի քարտէզը, որի վրայ լինէին այս հրաշք գետակները եւ կիրճերը, հարթավայրերն ու լեռները (անշուշտ, Արեւմտեան Ադրբեջանի - Ա.Ի.), Սեւանայ (այսինքն Գէյչա– Ա.Ի) ու Վանայ լճերը, հինաւուրց Նախիջեւանը, Տիգրանակերտը (տարբեր ժամանակներ Մարիտրոպոլիս եւ Մայաթորիկին) , Վաղարշապատը, Կարսը եւ միւս (աւելացնենք Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի - Ա.Ի) քաղաքները, Հայկական բարձրավանդակը (նկատի ունի ամբողջ Փոքր Կովկասը - Ա.Ի.), Եփրատն ու Արածանին (...), Արաքսն (Արազ) ու Հրազդանը, Նեմրութայ սարն ու Արարատը (Աղրիդաղ), որ վաղնջական ժամանակներից ի վեր իր ձիւնոտ երկու գագաթները երկնքի մէջ մխրճած, պահել–պահպանելու է իրեն վստահուած Արարատեան աշխարհը, Հայոց աշխարհը (Կարէն Ա. Աիմոնեան, Միքայէլ Նալբանդեան, Մատենաշար «Նշանաւոր Մարդկանց Կեանքը», Մոսկուա, 1984, էջ 206, ռուսերէն թարգմանութիւն)։ Այսպիսով,— շարունակում է «Ա.Ի.» ստորագրող հեղինակր,— 19-րդ դարի կէսերին հայերի համար գաղափարական ու քաղաքական առումով արդիականացուել է իրենց տարածքային նկրտումների «նիւթական» հիմնաւորումի հարցը։ ...Աւելին, աշխարհագրական կեղծ քարտէզներով եւ հնէաբանական կասկածելի գտածոներով հայերն սկսեցին զեղծարարական աշխոյժ մի գործունէութիւն՝ գողանալով ու իւրացնելով ոչ միայն ուրիշի մշակոյթր, այլեւ ուրիշի պատմութիւնը»։ Քիչ անց հեղինակը պատմում է մի քարի մասին, որի վրա «արձանագրուած են ինչ որ հայկական տառեր... եւ իբր այդ արձանագրութիւնր վկայում է Էրեբունիի հիմնադրման թուականը եւ իբր հնագոյն ժամանակներին Էրեբունի է կոչուել ադրբեջանական քաղաք Իրավանը»։ Ի դէպ, հէնց միայն Արարատը կամ Երեւանը թուրքերէն անուանափոխութեամբ՝ դրանք Արեւմտեան Ադրբեջան համարելը ինքնին անհեթեթութիւն է։ Թէկուզ այն պարզ պատճառով որ «Ադրբեջան»ը ոչ թէ էթնոսի անունով է հաստատւում, ինչպէս, օրինակ «հայ–աստան»ը կամ «յոյն-աստանը», այլ ինքնին տեղանուն է եւ նշանակում է «ատրուշանների երկիր» եւ այսպէս կոչւում է Հիւսիսային Պարսկաստանը։ Նաեւ, հայերը «քարթվելի» ժողովրդին ի սկզբանէ անուանել են «վրացի», այսինքն «վիրքի բնակիչներ»։ Եւ գիտեն որ այս հայերէն անուանումը բնաւ չի նշանակում, թէ քարթվելիները հայեր են։ Այսքանով կարելի էր «Նաշ Վեկ»ի հեղինակի իսկական կամ միտումնաւոր տգիտութիւնը արձանագրելով՝ հարցը գոցել։ Բայց այդ յօդուածը վերոյիշեալով չի սահմանափակւում։ Պարբերականը շարունակում է եզրակացութիւններ կատարել՝ այս անգամ արդէն խարդախելով ոչ հեռաւոր անցեալի իրադարձութիւնները։ «Ստեղծել կեղծ պատմութիւն, եւ յետոյ պարծենալ այդ պատմութեամբ՝ հայերի գործելակերպն է... Ապացոյցը ՝ արտաքին աշխարհի համար հայկական արշիվների փակ լինելը»— յայտարարում է յօդուածագիրը եւ շարունակում. «Կովկասի ժողովուրդների պատմութեան զեղծարարութեան ոչ պակաս կարեւոր ուղղուածութիւնը հանդիսանում է հայերի ճիւղաւորուած եւ լաւ կազմակերպուած գործունէութիւնը ադրբեջանական, վրացական եւ այլ ժողովուրդների պատմութեան իրադարձութիւններն ու փաստերը արտացոլող պատմական փաստաթղթեր եւ արշիվային կարեւոր նիւթեր գողանալր։ Նմանօրինակ գործունէութիւնը մի նոր մոլեգնութեամբ թարմացուեց 80-ականների վերջին ու 90– ականների սկզբին, երբ բազմաթիւ հայեր որոշեցին կամովին է ( ՞ - Կ.Ա.Ս.) լքել Բաքուն եւ Ադրբեջանի միւս քաղաքները։ Այդ ժամանակ էր որ հայերը բառիս բուն իմաստով կողոպտեցին մեր գրադարանները. ոչնչացրեցին բազմաթիւ գրքեր, որոնք ճշմարտացի պատմութիւն էին պարունակում հայ ֆաշիստների արարմունքի մասին Ադրբեջանի տարածքի վրայ 20-րդ դարասկզբին։ Աովետական տարիներին Բաքուի՝ առանց բացառութեան բոլոր արշիվներում նպատադրուած կերպով տեղաւորուել էին հայ ազգի անձինք։ Նրանց օգնութեամբ աղքատացան մեր արշիւները, անհետացան թանկ արժէք նիւթերը»։ ...«Նաշ Վեկ»ի հեղինակը մի իւրայատուկ, բայց արդէն բաւականին մաշուած «տրամաբանութեամբ» մեկնաբանում է Հայ ժողովրդի նկատմամբ իրականացուած Ցեղասպանութիւնը Թուրքիայում։ «Հայերի եւ հայամոլութեան պատմութեան վրայ նետուած նոյնիսկ թռուցիկ հայեացքը հնարաւորութիւն է տալիս որսալ մի հաստատուն եւ պատմականօրեն կրկնուող միտում — իրենց իւրաքանչիւր հերթական խոշոր ոճրագործութիւնից առաջ հայերը թուրքերին եւ ադրբեջանցիներին սադրել են պատասխան գործողութիւնների, որոնց հետեւանքով զոհուել են մի քանի հայ, հաճախ գաղտնաբար սպանուած լինելով հէնց իրենց՝ հայերի ձ եռքով։ Բազում անգամ այդպէս է եղել Թուրքիայում, եւ հայերը նոյն միջոցը կիրառել են Ադրբեջանում։ Այդ սադրանքներից յետոյ ստանալով խոշոր պետութիւնների եւ առաջին հերթին Ռուսաստանի ռազմական, դիւանագիտական եւ դրամական զօրակցութիւնր՝ հայերը իրականացրել են տեղի բնիկ ազգաբնակչութեան կոտորածը, քաղաքներն ու գիւղերը աւերելը, եւ կողոպտել են իրենց զոհերի ունեցուածքը»։ Յիրաւի, նորութիւն չէ կատարուած ոճիրը «բացայայտելու» այսօրինակ մօտեցումը որ թափառական կարծիք է դարձել՝ այս կամ այն ժողովրդի նկատմամբ կիրառուած ցեղասպանութեան փաստը մերժելու նպատակով։ Այն համոզումը, թէ մարդը կարող է սպանել իր զաւակին որպէսզի հարեւանին մեղադրի մարդասպանութեան մէջ ու դեռ փոխ-յատուցում էլ պահանջի՝ մեզ թւում է հիւանդ ուղեղի հետեւանք։ Բայց նաեւ նկատի ունենանք որ մարդու մտածողութիւնը ընդհանրապէս պայմանաւորուած է նրա քաղաքակրթութեան եւ բարեկրթութեան մակարդակով։ Դեռ այսօր էլ գոյութիւն ունեցող մարդակեր ցեղերը իրենց անտառներում համոզուած են, թէ ամենուրէք մարդիկ սնւում են մարդկային մսով։ Այս համոզումն ունեցող մարդակերը բնաւ էլ չի տառապում ուղեղի հիւանդութեամբ, այլ պարզապէս հաւատարիմ է իր ապրելակերպին ու կենսափորձին։ Յօդուածի հեղինակը բերում է ամենաթարմ փաստը. «1988 թուականի Սումգայիթի բռնարարքը հանդիսանում է ճիշտ նոյն կարգի գործողութիւն որ պատմական յիշողութեան մէջ քաոս ստեղծելու ՝ հայերի պատմական ոճրագործութիւնների շղթայի բնօրոշ մի օղակն է»։ Եւ յօդուածի մէջ հէնց այս կէտից կիառւում է խարդախելու այն հնարամտութիւնը, երբ կեղծիքը զարդարւում է ճշմարիտ դրուագներով։ Կամ պարզապէս անդամահատւում է ճշմարտութիւնը... ...ԻՍԿ ՊՈՉԱՏ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆԸ ԿՐԿՆԱԿԻ ԿԵՂԾԻՔ է 1988-ին, առաւել եւս քան երբեւէ, կոմունիստական վարչակարգը իր քաղաքական ոստիկանութեամբ (KGB) արտակարգ զգօն էր երկրում զարգացող իրադարձութիւնների նկատմամբ։ Եւ ինքնապաշտպանութեան համար ինչպէս միշտ՝ 1917-ի հոկտեմբերեան յեղաշրջումից յետոյ, կիրառում էր բոլոր միջոցները՝ առանց խտրութեան։ Հանրայայտ են 20-30-ականների զանգուածային գնդակահարութիւնները, ԳՈՒԼագն ու ժողովուրդների տեղահանութիւնները, բայց քչերը գիտեն որ խրուշչեւեան «ձնհալը» սկսուեց Նովոչերկասկ քաղաքի բնակչութեանը տանկերի տակ տրորելով։ Յօդուածի հեղինակի հետ մենք էլ չենք կասկածում որ Սումգայիթի ջարդերը մտայղացուեցին Կրեմլի մէջ։ Աւելին, 1988-ի փետրուարեան մէկ շաբաթ տեւող շուրջօրեայ ցոյցի հէնց առաջին օրուանից ինձ եւ իմ համախոհներին յայտնի էր որ Կրեմլը ծրագրուած ոճրագործութիւն է իրականացնելու։ Եւ այն ժամանակ, երբ ցոյցի առաջին օրն իսկ Վիկտոր Համբարձումեանի հեղինակութիւնը շահագործելով ԿԳԲ-ի ստեղծած «Ղարաբաղ կոմիտէ»ի երկու անդամները զարմանալի դիւրութեամբ մեկնեցին Կրեմլ ու յաջորդ օրը վերադառնալով՝ հարթակից տասնեակ հազարաւոր ցուցարարներին սկսեցին յորդորել պարպել հրապարակը, քանի որ իրենց գործողութիւններով «հայերը դաշիւն են մխրճում Գորբաչեւի թիկունքին», մենք զգուշացնում էինք, թէ ցոյցը ցրուելուն պէս Սումգայիթ քաղաքում ջարդեր են սկսուելու։ Ցուցարարները հաւատացին Կրեմլից յետ դարձած աղաւնիներին (նրանց «հայրենասիրական հեղինակութեան» ակունքը դեռ չէր բացայայտուած) եւ հրապարակը դատարկուեց։ Յաջորդ առաւօտ ծէգը ծէգին Երեւանի վրայ յայտնուեցին ռազմական ուղղաթիռները որոնց երեւանցիները անուանեցին «գարնանային ծիծեռնակներ»։ Իսկ օրուայ ընթացքին արդէն լուրեր հասան որ Սումգայիթում սկսուել է նախճիրը որն էլ չարագուշակ մի ազդանշան էր. եւ Ադրբեջան ապրող հայերը ոչ թէ կամովին լքեցին Բաքուն եւ Ադրբեջանի միւս քաղաքները, այլ մազապուրծ փախուստի դիմեցին դէպի Հայաստան եւ Ռուսաստան։ Անշուշտ, բացայայտ էր որ Կրեմլի այդ ծրագիրն իրականացրել է ադրբեջանցի տականքը։ Բայց Հայաստանի մէջ շատ լաւ գիտէին որ Կրեմլը փորձում է կոմունիստական վարչակարգի դէմ ուղղուած քաղաքական գործողութիւնները աշխարհին ներկայացնել իբր ազգամիջեան բախումներ որոնք կանխելու նպատակով Այսրկովկասեան երեք հանրապետութիւններում իրականացնելու էր ոչ թէ սոսկ ռազմական բացայայտ հսկողութիւն, այլեւ ռազմական դրութիւն ու բռնաճնշումներ։ Բնական է, սկսեցին տարածուել փոխ-վրէժի սադրանքներ որոնք գալիս էին կոմկուսակցութեան վերնախաւից եւ ԿԳԲ-ից։ Բայց դժուար չեղաւ կանխել այդ դրդումները, քանի որ ինքը՝ հայ հասարակութիւնը բարեբախտաբար հասկացաւ Կրեմլի «թղթախաղերը»։ Հայաստանի մէջ բնակուող ոչ մի ադրբեջանցի այդ առիթով նեղութիւն չունեցաւ։ Երեւանի թաղերով շրջում էին մեր երիտասարդները հսկելու համար որ յանկարծ որեւէ սադրանքի փորձ չլինի։ Յետագայ երկու տարիների ընթացքին ադրբեջանցիները վաճառեցին իրենց տները ժամանակի գներով եւ դուրս ելան Հայաստանից։ Յամենայն դէպս, ես քաջատեղեակ եմ Հրազդանի շրջանի Մեղրաձոր գիւղի ադրբեջանցիների վաճառքին, ի տարբերութիւն Բաքուի եւ Ադրբեջանի միւս քաղաքների հայերի, որոնք տունն ու տեղը թողած, մի կերպ կարողացան փախչել Հայաստան։ Նաեւ յայտնի փաստ է որ, իբր հայերին պաշտպանելու պատրուակով, սովետական բանակը ներխուժեց Բաքու եւ իրականացրեց ազգաբնակչութեան կոտորածը։ Նոյնպիսի կոտորած կազմակերպուեց նաեւ Թիֆլիսի մէջ, իսկ Երեւանի մէջ մի քանի հրապարակների վրայ շրջանաձեւ կանգնած էին սովետական բանակայինները իրենց սակրաւորական բահերով։ Ես զարմանում էի, թէ ինչու նրանք չեն զինուած։ Եւ մէկ տարի անց, արդէն Կրեմլի Գէորգիեւեան սրահի մէջ դիտելով վրացի դեպուտատ, կինոբեմադրիչ Շենգելայայի ներկայացրած թիֆլիսեան եղերական գիշերուայ տեսագրութիւնը, հասկանալի դարձաւ թէ ինչպէս զինուորի գօտուց կախուած սակրաւորական փոքրիկ բահի մէկ հարուածով հնարաւոր է մէջտեղից կիսել մարդու գլուխը։ Երեւանի մէջ բացայայտ արիւնահեղութիւն չեղաւ։ Փոխարէնը... փոխարէնը օգտագործուեց այսպէս կոչուած գեոֆիզիկական զէնքը, որպիսին չօգտագործելու մասին Սովետական Միութիւնը միջազգային պայմանագիր էր ստորագրել դեռեւս 1972 թուականին։ Այդ զէնքը յաջողութեամբ կիրառեցին Հայաստանի մէջ եւ մենք ունեցանք նախ «Լենինականի երկրաշարժը», ինչը հետագայում ճշտուելով ստացաւ «Սպիտակի երկրաշարժ» անունը։ Սակայն «Նաշ Վեկ» պարբերականի յօդուածի հեղինակը երեւոյթն այնպէս է ներկայացնում, կարծէս 1988-ին հայերն էլ, վրացիներն էլ, կովկասի թաթարներն էլ գաղութային նոյն տէրութեան մէջ չէին. կարծէս Կարպատներից մինչեւ Խաղաղ Ովկիանոս եւ Սառուցեալ Ովկիանոսից մինչեւ Արաքս գէտը նրանք մնացեալ հարիւրից աւելի ժողովուրդների հետ նոյն ռազմական ուժի, նոյն քաղաքական ոստիկանութեան եւ նոյն ոճրագործ վարչակարգի մէջ չէին գտնւում։ Ուստի իր տրամբանութեամբ հիացած՝ կատարում է հետեւեալ եզրակացութիւնը, թէ Սումգայիթի նախճիրը հայերի եւ հայ գաղափարախօսների կողմից արդէն իսկ կանխամտածուած էր հայերին իւրայատուկ մի «ալիբի ապահովելու նպատակով, քանի որ հէնց նրանք՝ հայերն էին ադրբեջանցիներին, լեզգիներին եւ այլ ամբոխների սանդրել կոտորածի»։ Յօդուածի հեղինակը վկայակոչում է. «Լսենք հայ Ռոբերտ Առաքելովին. "Ստեփանակերտում (Խանքենդի) քաղաքային գործադիր կոմիտէում... ոչ յետին կարգի մի պաշտօնեայ տիկին բառացիօրէն ինձ հետեւեալն ասաց. "Սումգայիթը այնպիսի՜ մի յաջողութիւն էր, բայց, աւա՜ղ, մենք չկարողացանք լիակատար կերպով օգտագործել այդքան բարենպաստ պահը"»։ Սումգայիթեան եղեռնից մազապուրծ ազատուածների հարիւրաւոր վկայութիւնները տեսագրեց եւ ապա վերծանուած շարագրութիւնները հրատարակեց Սամուէլ Շահմուրադեանը՝ բացառիկ մի մտաւորական. քաղաքական գործիչ եւ զինուոր որ իսկապէս ազգային հերոսի կոչմանն էր արժանի, բայց «դժբախտաբար» զոհուեց պատերազմի դաշտում եւ ոչ թէ Ազգային ժողովի նախագահական սեղանի առաջ։ Ա.Ի. ստորագրութեամբ յօդուածագիրը անպայման հետազօտող գիտնականի հաւակնութիւններ ունի եւ այս պարագան յուշում է նրա հետեւեալ տողերը. «.Քիչ է ուսումնասիրուած հայկական յանցագործութիւնների կառուցուածքը եւ դրանց ընդհանուր ուղղուածութիւնր։ Դեռեւս չենք ուսումնասիրել եւ մեր դիրքորոշումը փաստարկելու համար դեռեւս չի օգտագործւում այս շղթան՝ գաղափար — "նախնական" յանցագործութիւնը իբրեւ աւելի լայնածաւալ յանցագործութիւնների առիթ որ հաշուարկուած է համաշխարհային հասարակայնութեան ապատեղեկացնելու համար (սումգայիթեան իրադարձութիւններ, 1968 թուականին Ստեփանակերտի մէջ հէնց հայերի կողմից հայ պատանու սպանութիւնը, ոչ մի յանցանք չունեցող թուրք ազգաբնակչութեան ջարղը եւ այլն) — այդ գաղափարի իրականացումը (լայնածաւալ յանցագործութիւններ) — մեղադրական գործունէութեան նոր ալիք։ Եւ առաւել եւս այն պատճառով որ հայկական յանցագործութիւններին վերաբերող մի շարք հարցերի, այդ թւում պատմութեան զեղծարարութիւնն ու օտարի մշակոյթր իւրացնելուն վերաբերող հետազօտութիւնը իրականացւում է ոչ թէ համապարփակ ընդգրկումով, այլ առանձին պատմական փաստերի եւ իրադարձութիւնների նկարագրութեամբ միայն, այսինքն պատմաբանների հնարաւորութեան սահմանների մէջ, որոնք նոյնիսկ այնքան էլ լաւ չեն պատկերացնում թէ ինչ բան է տրամաբանականն ու պատմականը, ինչպէս են դրանք համապատասխանտւմ տեսութեանը, ինչ բան է համակարգումը, կառուցուածքը, կառուցուածքի տարրը, ենթակառուցուածքըր եւ դերակատարումը։ Մինչեւ հիմա մեր հեղինակները չեն նկատում որ հայերը զեղծում են ոչ միայն ժողովուրդների ու հասարակութիւնների պատմութիւնր, այլեւ բնութեան պատմութիւնը»։ Իսկապէս, այս հեղինակը ինչ որ հպանցիկ տեղեկութիւններ ունի «տրամաբանականի ու պատմականի», ինչպէս նաեւ դրանք մշակուած «տեսութեանը» համապատասխանեցնելու «գիտութեան» մասին։ Այն «գիտութեան» որ մշակուել է կոմունիստական տիրակալութեան շրջանին եւ ծառայել է, այո՛ը, ամենալկտի զեղծարարութիւններին... Եւ զեղծարարներից է ոչ միայն Ա.Ի.–ին, այլեւ նրա յիշատակած «հայ Ռոբերտ Առաքելովը» եւ մէկ ուրիշ «խայ՝ Այւազեան ազգանունով»։ Սա արդէն Սուրէն Այւազեանն է որ, հայերէնին չտիրապետելով, սակայն, հայերէն եւ այն է գրաբարով է կարգում սեպագրերն ու գաղափարագրերը։ Ընդ որում, չկռահելով նոյնիսկ որ գրաբար նշանակում «գրաւոր լեզու» եւ այդ լեզուն եւս ստեղծուել է Սուրբ Սահակի եւ Սուրբ Սեսրոպի ջանքերով՝ այբուբենը յօրնուելուց յետոյ։
  7. Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ ԱՌՆԵՏԻ ՏԱՐՈՒԱՅ ՁՈՒԿՆ «ՉԵՆ ԹՈՂՆՈՒՄ ՈՐ ՄԱՐԴԻԿ ԱՊՐԵՆ…» 3 Մինչեւ ազդանմուշը եւս մէկ անգամ թերթելուց յետոյ արդէն տպաքանակը դուրս բերելու թոյլտուութիւնը կը տայինք, մամուլը, հեռատեսիլն ու ձայնասփիւռը մի ընդհանուր հրահանգով տարփողեցին Սովետական Բանակը ստեղծուելու 60-ամեայ յոբելեանի եւ այդ առիթով Բրեժնեւին «Յաղթանակի շքանշան»ով պարգեւատրելու մասին։ Մթնոլորտը լիցքաւորուեց «պատմական» այս հերթական իրադարձութեան լարուածութեամբ։ Այդ օրերին լոյս տեսնող մեր ամսագրի մէջ, ի հարկէ, որեւէ նիւթ չկար բանակի կամ պատերազմի յաղթանակը ապահոված Բրեժնեւի մասին։ Եւ դա կարող էր դիտուել իբրեւ քաղաքական կոպիտ վրիպում։ Եթէ չլինէին մեր հրապարակումները, ապա հազիւ թէ որեւէ մէկը ուշադրութիւն դարձնէր դրան։ Դեհ, գրական ամսագիր է։ Ի վերջոյ, կարող էր նաեւ յատկապէս չանդրադառնալ։ Կամ այդ պատմական իրադարձութիւնը կը նշի իր յաջորդ թիւով… Բայց մեր հակառակորդները անպայման կ’անդրադառնային եւ անպայման մեզ վրայ կը հարմարեցնէին քաղաքական պիտակներ։ Ի՞նչ անենք… Ելքը գտնուեց։ Ամսագրի մէջ կ’աւելացնենք ընտիր թղթով մի ներդիր` Բրեժնեւի պատկերով եւ մի¬երկու խօսքով։ Ապացուցած կը լինէինք մեր զգօնութիւնը։ Եւ որեւէ քաղաքական մեղադրանք այլեւս մեզ չէր դիպչի։ Ամսագրի լուսանկարիչը գտաւ սիրունացրած մի լուսանկար։ Քովը գրեցինք «ԽՍՀՄ Զինուած ուժերի 60-ամեակը», իսկ տակը` մի մէջբերում, որտեղ հերթական առաջնորդը վստահութիւն էր յայտնում թէ «սովետական զինուած ուժերը աշխարհում խաղաղութեան պաշտպանութեան պատուարն են»։ Տասը օր անց ամսագիրը հասաւ ընթերցողին այս գեղատեսիլ ներդիրով եւ մենք, վերջապէս, հանգիստ շունչ քաշեցինք։ Յատկապէս որ Բագրատն էլ շատ բարձր գնահատեց մեր այդ «գաղափարական մակարդակ» ապահովող մտահղացումը։ Իսկ յետո… Յետոյ այլայլուած ներս նետուեց Սերգէյ Մուրադեանը։ Երբ պատմեց, թէ ինչ է տեղի ունեցել` ես լուրն ընդունեցի այնպէս, կարծես հէնց դրան էլ սպասում էի։ Ի հարկէ չէի սպասում։ Վստահ էի որ մեր այս հոգեմաշ քաշքշուկը աւարտուել է։ Բայց անձամբ իմ հասցէին տարածուող քաղաքական մեղադրանքը որքան սպասելի էր ինձ համար իր ձեւով, նոյնքան եւ իբրեւ գլխին թափուող սառը ջուր` անակնկալ էր փոխ¬խմբագրի համար` իր բովանդակութեամբ։ Իսկ բովանդակութիւնն այն էր, թէ ես ծաղրուծանակի եմ ենթարկել հերթական մեր առաջնորդին` նրա դիմաց դնելով ոչ պաշտօնական նկարիչ Էմմա Գրիգորեանի «Նուիրաբերութիւն» կտաւի մերկ կանանց։ Պատկերացնո՞մ էք, թէ ինչ է ակնարկում այդ հրոսակ խմբագիրը… Սերգէյի համար այսօրինակ վայրենի մեղադրանքը բոլոր սահմաններից դուրս մի բան էր։ Նա պատմում եւ միաժամանակ չէր կարողանում երեւակայել, թէ նման անհեթեթութիւն ընդհանրապէս հնարաւոր է «լուրջ մարդկանց կողմից»։ Ի՞նչ «լուրջ մարդիկ», զայրացայ ես… Դրանք անկիրթ, թերուս եւ ապազգայնացուած ու բարոյալքուած մարդիկ են։ Ծանօթութիւն. Առաջին տարբերակով տեսնելու էինք այս բացուածքը։ Սա էլ արդէն երկրորդ՝ «ուղղուած» տարբերակն է, որտեղ ամսագրի կողքի երկրորդ էջի եւ տիտղոսաթերթի միջեւ յայտնուել է ընկեր Լ. Բրեժնեւը իր «Յաղթանակ» շքանշանի հետ։ Նրանից առաջ այդ շքանշանով պարգեւատրուել էին եօթը հոգի միայն՝ ինքը՝ Ստալինը, Ռումինիայի թագաւոր Միխայը, մարաջախտ Գ. Ժուկովը եւն։ Երկրորդ աշխարհամարտը յաղթողներից վերջինը Լ. Բրեժնեւն էր՝ այս պարգեւի համաձայն։ Ես համբերութեամբ տարայ սպասումի օրերը, երբ, վերջապէս, կուսկենտկոմից անպայման նորէն կանչելու էին ինձ։ Վստահ էի որ ծանր խօսակցութիւն է սպասւում։ Վստահ որ այդ խօսակցութիւնը լինելու է բաժնի վարիչի հետ, պատրաստւում էի մեծ ճակատամարտի, որտեղ պարտուողը լինելու էի ես։ Բայց այս ամէնը սովետական կենցաղային մի պատմութիւն էր։ Իսկ ինձ համար հէնց դա էր ճշմարիտ յաղթանակը։ Եթէ փիլիսոփայելու տրամադրութիւն ունենայի, երեւի կը ձեւակերպէի այսպէս` յաղթել եմ ինքս ինձ… Կամ նման մի ուրիշ ապուշութիւն… Գրական շրջանակի մէջ սկսուեց բզզոցը… Պատմում էին, ուրախանում էին, չարախնդում էին… յետոյ` բազմանշանակ քմծիծաղ, աչքերի մէջ գոհունակութեան փայլ եւ վայելքի սպասում` թէ ե՛րբ այդ խմբագրին մաշկազերծ կ՚՚անեն։ Եւ ամէնից գլխաւորը` հաճոյքով բամբասում էին, յիշելով աւելի հին իմ բոլոր մեղքերը։ Առաջին պահի անակնկալից յետոյ ես հանգիստ էի։ Հիմա ինձ հետաքրքրում էր ընդամէնը այն, թէ արդեօք կենտկոմը կ’անդրադառնա՞յ… Մի՞թէ այդ աստիճան հիմարութիւն կարող են թոյլ տալ իրենց… Նոյնիսկ բաժնի վարիչը ապազգային, ուրեմն եւ անբարոյական իր ամբողջ էութեամբ հազիւ թէ կաեւորութիւն տայ հերթական առաջնորդի եւ մերկ կանանց հարեւանութեանը… Հա՛, ի դէպ… Ամսագրի շապիկը կաւճապատ ու շատ որակաւոր թղթի վրայ էր տպագրւում։ Սովորաբար շապիկի երկրորդ եւ երրորդ էջերը դատարկ էին լինում։ Եղած օրուանից։ Ես որոշեցի այդ դատարկութիւնն օգտագործել` տպագրելով մեր նկարիչների գործերից։ Ամէն թւի մէջ առնուազն երկու կտաւի արտատպութիւն էր լինում։ Երբեմն, չափսերից ելնելով` երեք եւ չորս։ 1978-ի Փետրուարի թիւը տպագրութեան էր գնացել երկու ամիս առաջ, եւ մեր «պատկերասրահ»ի մէջ ներկայացուած էին Էմմա Գրիգորեանը եւ Բագրատ Գրիգորեանը։ Եւ մտքովս չէր էլ անցնում, թէ հերթական առաջնորդի պատկերով ներդիրը փակցնելով` մերկ կանայք յայտնուելու են նրա դիմաց։ Եթէ յիշէի, թերեւս ուրիշ մի բան կը մտածէի։ Քանի որ շապիկի առանձնատիպ չէինք ստանում տպարանից, ուստի բոլորովին մոռացել էի։ Իմ ուշադրութիւնը, բնական է, կենտրոնացած էր նախ եւ առաջ յօդուածների վրայ։ Ես մտահոգուած էի որ յանկարծ մատնող չլինի եւ չխափանուի հայ պատմութեան շահատակութեամբ զբաղուող հեղինակի բոբիկութիւնը մինչեւ վերջ բացայայտելու գործը։ Կենկոմը անդրադարձաւ։ Ինձ զրոյցի հրաւիրեց գաղափարական գործերով քարտուղար Կարլեն Դալլաքեանը։ Ես շատ տխրեցի։ Կուսակցական բարձրաստիճան գործիչների մէջ նա հազուագիւտ բացառութիւններից մէկն էր։ Հազուագիւտ` իր բարեկրթութեամբ, իմացական մակարդակով, ընտիր հայերէնով… Համոզմունքով, անշուշտ, անկեղծ էր։ Եւ այդ անկեղծութիւնը բացառիկ յարգանք էր ներշնչում ինձ։ Ես տխրեցի, քանի որ շատ աւելի ցաւալի լինելու էր այն փաստը որ այդպիսի անհատականութիւնը լրջօրէն կարեւորութիւն է տալիս խորքի մէջ զաւեշտական այս պատմութեանը։ Առանձնապէս շատ մէծ խորամտութիւն չէր պահանջւում հասկանալու համար որ ռուսացած «մտաւորականութիւնը» եւ ապազգային «գիտնականը» արդէն գործի են դրել խանջեանական կուլտուարական ռեւոլիւցիայի ժամանակների զէնքը` քաղաքական անհեթեթ մեղադրանքը։ Կասկած չկար որ իբրեւ «հինգերորդ շարասիւն» աւելի ու աւելի բացայայտուող այդ խաւը հաճոյքով կ’ուզենար ինձ տեսնել խարոյկի վրայ, եւ այն էլ ոչ թէ մի շիւղ, այլ դիւրավառ հեղուկի մի տակառ էլ շրջելով վրաս։ Ի՞նչ արած… Անձնական իրերս աշխատասենեակից տուն տարայ, պակաս-պռատ ինչ որ գործեր աւարտեցի եւ նշանակուած օրն ու ժամին, մարտաշունչ տրամադրութեամբ քայլեցի դէպի կուսկենտկոմի շէնք։ Դալլաքեանը բարեւիս ոչ թէ պատասխանեց, այլ ձեռքով ցոյց տուեց իր դիմացի աթոռը` առաջարկելով նստել։ Յետոյ հանեց ծխամորճը եւ ինձ համար հասկանալի հաճոյքով սկսեց լցնել բուրաւէտ ծխախոտով։ Հոտից կռահեցի որ հոլանդական չէ, այլ անգլիական։ Մի քանի րոպէ անց աշխատասենեակի մէջ տարածուեցին ծխի կապոյտ քուլաները։ Այնուհանդերձ, նա այս շէնքի մէջ լինելով` ուրիշ է, մտածեցի ես, նկատի ունենալով կեռ ծխամորճը։ Նա, ի հարկէ, չէր մտնում այն «ծխամորճաւորների» մէջ, որպիսիք էին Պերեդելկինոյի կամ Ստարայա Ռուզայի ստեղծագործական տների իմ ծանօթները… Նաեւ հեռու էր իմ կամ դարձեալ «ծխամորճաւոր» երաժիշտ Ստեփան Շաքարեանից որի հետ մեր ծխամորճերի շնորհիւ անմիջապէս մտերմացայ Դիլիջանի Կոմպոզիտորների տանը։ Այդ «ուրիշ» լինելու մասին իմ մտորումը փոքր-ինչ մեղմացրեց ներքին լարուածութիւնս։ Ես արդէն պատրաստ էի ամենայն անլրջութեամբ ընդունել ամէն տեսակի կուսակցական յանդիմանութիւններ։ Եւ ուրախութեամբ ընդունել կուսակցական անհեթեթութիւններից ձերբազատուելու հաւանական հնարաւորութիւնը։ Եւ արդէն մտածում էի, թէ ինչ եմ գրելու հերթական «գործազրկութեան» ընթացքին, երբ Դալլաքեանը բացեց դիմացը դրած ամսագրի շապիկը եւ լուռ, ափով ցոյց տուեց Էմմայի կտաւի արտատպութեան մերկ կանանց նայող հերթական առաջնորդի հրաշալի դիմանկարը` «Յաղթանակ»ի, կարծեմ ութերորդ եւ վերջին պարգեւատրութեան շքանշանով։ Ես ուրախ ժպտացի եւ ուսերս վեր քաշեցի։ Նա լուռ օրօրեց գլուխը։ Եւ այնպէս հասկացայ որ ոչ թէ յանդիմանում, այլ ակնարկում է, թէ այդ աստիճան հիմարութիւն չէր սպասում ինձնից։ Ես գլխով համաձայնութեան նշան արեցի եւ նորէն վեր քաշեցի ուսերս։ Կապոյտ ծխի մի նոր քուլայ տարածուեց ծխամորճից։ Կեմտկոմի քարտուղարը, երեւի տարակուսելով, թէ ինձ նման պնդաճակատը ինչպէս եղաւ որ համաձայնեց, թէ հիմար է, ամսագիրը բարձրացրեց ու պահեց իմ դիմաց` իբր. «Նայի՛ր, լա՛ւ նայիր, թէ գլխիդ ի՛նչ ես բերել»։ «Հետաքրքիր է, ինքը դժգոհ կը լինէ՞ր, եթէ իսկապէս յայտնուեր մերկ կնոջ դիմաց,— մրմնջացի ես,— այն էլ ոչ թէ մէկի, այլ երկուսի դիմաց»։ Աչքերը կկոցած նայեց վրաս. այդ հայեացքը եւս իւրովի ընկալեցի, իբր` իսկ մեզնից ո՞վ դժգոհ կը լինէր։ «Ինչպէ՞ս է պատահել»,— ցածրաձայն հարցրեց նա։ Ուսերս դարձեալ վեր քաշեցի։ «Հէնց որ աղմկեցին` զանգէիր… Տպաքանակը կը կտրատէինք… Նորը կը տպէինք»,— ասաց Դալլաքեանը։ «Թուղթը չէի՞նք ափսոսայ»,— հարցրեցի ես։ Նա ժպտաց։ Յետոյ սկսեց տոփանել մարած ծխամորճի ծխախոտը` նորէն վառելու համար։ Համբերութեամբ սպասում էի։ Սեփական փորձով գիտէի, թէ որքան հետաքրքիր ու հաճելի գործ է ծխախոտը տոփանելը։ «Ես քեզ դիտողութիւն արեցի,— ներս քաշելով եւ շրթունքի արանքից թողնելով ծխի քուլան, մեր զրոյցը աւարտեց նա։— Լա՞ւ»։ «Լաւ»,— համաձայնեցի եւ, սեղմելով նրա պարզած ձեռքը` դուրս ելայ։ Տարիներ անց մենք նորէն հանդիպեցինք եւ երբէք չանդրադարձանք այս պատմութեանը։ Նա միշտ հաւատարիմ մնաց իր համոզմունքներին։ Եւ ի զուր… Խելացի ու պատրաստուած անհատականութիւն էր, վերջապէս, իսկապէս, «ուրիշ» էր։ Նա կարող էր օգտակար դեր ունենալ հետագայ անցուդարձին։ Նկատի ունեմ 88-ից յետոյ։ Բայց հեռու քաշուեց իր սկզբունքների հետ… Եւ սա այն դէպքում, երբ նրա անմիջական շեֆը` Կարէն Դեմիրճեանը բացայայտօրէն գունափոխուեց եւ նոյնիսկ յետմահու դարձաւ ոչ միայն հերոս, այլեւ մեր հիւանդ հասարակութեան հերթական միթոս։ Ի դէպ այդ գունափոխուածները` կոմկուսի ու կոմսոմոլի կենտկոմական տիկնայք ու պարոնայք, թէեւ չհերոսացած, սակայն հետագային էլ երկար ժամանակ իրենց մթագնած ուղեղներով շարունակում էին «պետութիւն կառուցել»` ազգային Շահը խափանելու գնով։ Կարլեն Դալլաքեանը, թէեւ համալսարանն աւարտելուց ի վեր եղել էր կուսակցութեան վերին ոլորտների մէջ, եւ հրահանգիչի պաշտօնից հասել էր քարտուղարի աթոռի, բանից պարզուեց, չէր վարակուել իշխանութեան ժահրով, հետեւաբար չէր տառապում իշխանութեան ժանտախտով։ Ափսոս որ նա հեռացաւ… Բայց եթէ չհեռանա՞ր… Հիմա, այս տողերը գրելիս համոզուած եմ որ նրա նկատմամբ իմ ունեցած խորը յարգանքից ոչինչ չէր մնալու։ Նա ինձ համար դառնալու էր հերթական մի հացկատակ։ Ի՜նձ համար… Մե՜ծ բան… Նա այնքան խելացի մարդ է որ երբէք գնդակի բաժին չէր դառնայ նոյնիսկ մի հերթական կեղծիք ստեղծելու համար։ Բայց… Բայց թէեւ հակառակ եմ նրա դաւանութեան, թէեւ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար շարունակ մարտնչել եմ այդ դաւանութեան կրողների դէմ, իսկ աւելի ուշ` հէնց դաւանութեան դէմ, բայց Կարլեն Դալլաքեանը իր այդ կեցուածքով, թէկուզ եւ միայն ինձ, համոզում եւ զօրակցում է, թէ մարդու կեանքի մէջ գլխաւորը նրա ապրելու սկզբունքն է, բարոյական կողմորոշումը իր ընտրած ճշմարտութեան նկատմամբ։ Վերջապէս, հաճելի է որ քո նման մի խենթ էլ կայ պատնէշի միւս կողմը։ …Ի դէպ, միայն խմբագրութիւն վերադառնալիս նայեցի ժամացոյցին եւ պարզուեց որ կենտկոմի քարտուղարի հետ մեր շատ ժլատ զրոյցը տեւել է հազիւ քառորդ ժամ։ Խմբագրատանը քարտուղարուհին ինձ յայտնեց որ Գրողների միութեան նախագահն է մի քանի անգամ հետաքրքրուել, թէ չե՞մ վերադարձել արդեօք եւ խնդրել է գալուս պէս տեղեակ պահել իրեն։ «Ես եկել եմ,— ասացի քարտուղարուհուն,— տեղեակ պահէք»։ Միչ անց Վարդգէսը ներս մտաւ։ —Հը՛… Ի՞նչ ասաց Սափրիչը,— հարցրեց նա։ — Ասաց որ` ինքն ինձ դիտողութիւին արել է։ — Ընդամէնը այդքա՞ն… — Քի՞չ է։ Աւելի՞ն էիր ուզում։ — Զարմանալի է։ — Լաւ է որ չուզեցիր միջամտել,— ես չկարողացայ քօղարկել գոհունակութիւնս։ Ու երեւի ինչ որ չարախինդ երանգ էլ կար ասածիս մէջ։ — Ոչինչ չասացիր… — Թէ չէ` չգիտէիր ինչ է կատարւում,— ասացի ես։— Երեւի պէտք է խնդրամատոյց լինէի ։ — Ուրեմն` դիտողութիւնն արել է…— ասաց Վարդգէսը։— Ինչ էլ բառեր ես օգտագործում… Այսինքն` այս անգամ պրծար։ Այդ օրը ես զարմանալիօրէն հասկանում էի նաեւ չասուածը։ Եւ շատ լաւ հասկացայ որ յաջորդ անգամ հաստատ չեմ «պրծնելու»։ Կ.Ա.Ս.
  8. Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ ԱՌՆԵՏԻ ՏԱՐՈՒԱՅ ՁՈՒԿՆ «ՉԵՆ ԹՈՂՆՈՒՄ ՈՐ ՄԱՐԴԻԿ ԱՊՐԵՆ…» 2 Նա խօսում էր անվերապահ շեշտերով։ Երբ լռեց, հաւանաբար սպասում էր պատասխանի։ Բայց ես նոյնպէս լուռ էի։ Հաւանաբար, նոյնիսկ ժպտում էի։ Չգիտեմ։ Գուցէ ժպտում էի, քանի որ ներքին ուրախութիւնս դժուար էր զսպել։ Հո չէ՞ի ծիծաղելու։ Այդ հոգեխախտուած մարդը ինձ խենթ կը կարծէր… Երկար չդիմացաւ իմ լռութեանը։ Ձայնի մէջ նեարդային երանգ յայտնուեց։ Նա փորձեց եզրափակուած համարել զրոյցը, բնաւ չկասկածելով, թէ կարող է դիմադրութեան հանդիպել։ Ասացի որ արդէն մի յօդուած տպել ենք այդ գրքի առիթով եւ երկրորդը տպագրելու որեւէ անհրաժեշտութիւն չկայ։ Նա ասաց որ իրենք այդպէս չեն կարծում։ «Իսկ ո՞վ է այդ “մենք”ը»,— հարցրեցի ես իսկապէս զուարթ ձայնով։ Աւելի հարմար առիթ հազիւ թէ երազէի նրան ստորացնելու համար։ Ես բնաւ յանցաւոր չէի որ ինքը ընկաւ թակարդը որ նոյնիսկ չէր էլ լարուած։ Ուստի դէմքի մկանները տեղաշարժուեցին եւ ստացան զարմանք արտայայտող մի ձեւ։ «Մի` ցենտրալնի կոմիտետ» (Մենք` կենկոմը),— զարմանալով որ այդ հասարակ բանը չեմ հասկանում, ասաց նա։ «Կենտկոմի որոշումը ինձ հիմա՞ կը տաք, թէ՞ կ’ուղարկէք»,— անմեղ մի ժպիտով հետաքրքրուեցի ես։ Նա աւելի զարմացաւ. ի՞նչ որոշում… «Կենտկոմի… Կենտկոմի որոշումը այս պատասխան յօդուածը տպագրելու մասին»։ Նա աւելի զարմացաւ. «Ես ասացի…»։ «Դուք ասացիք թէ դուք` կենտկոմը… Բայց դուք կենտկոմի աշխատակից էք։ Իսկ կենտկոմը… Իսկապէս, քանի՞ հոգի է կոմկուսի կենտկոմը»։ Ի հարկէ, նա կարմրատակեց։ Մտքերն ու բառերը խճճուեցին։ Ինչ որ բան ասաց կենտկոմի անունից հրամայելու կամ յանձնարարելու մասին։ Եւ այլեւս չկարողացայ ծիծաղս զսպել։ Գրպանից հանեցի բանալիների տրցակը, աղմուկով նետեցի նրա դիմաց` սեղանին եւ ասացի. «Նոր խմբագիր նշանակեցէք եւ նա էլ թող ձեր յանձնարարութիւնը կատարի։ Իսկ ես իմ կարծիքն ունեմ»։ Յետոյ, մինչեւ նա կը սթափուէր, դուրս ելայ իրիկնադէմին աւելի մռայլուած այդ սենեակից։ Իջնում էի դրսի քարէ աստիճաններով, երբ յետեւից լսեցի իմ անունը։ Շրջուեցի։ Քարտուղարուհին էր հեւ ի հեւ հետապնդել ինձ։ Բանալիների տրցակը տալով, նա միայն ասաց. «Մոռացել էիք սեղանին»։ Մի քանի օր անց ինձ փոխանցեցին Վարդգէսի դժգոհութիւնը։ Նեղ շրջանակի մէջ իմ նկատմամբ բացառիկ հոգատարութեամբ նա գանգատուել էր, թէ` «Կարէնը անթոյլատրելի պրոբլեմներ է սարքում»։ Շատ լաւ իմանալով որ խօսքս տեղ են հասցնելու, ասացի. «Եթէ հետն աշխատած լինէի ”Գարուն”ում` թերեւս թոյլատրելի պրոբլեմներ սարքելու վարպետութիւնն էլ սովորած կը լինէի»։ Բայց մի բան պարզ էր որ համապատասխան ինստանցիաներին ես ներկայացուելու եմ իբրեւ անկառավարելի, ինքնագլուխ մէկը, ինչն իսկապէս համապատասխանում էր իրականութեան։ Ընդհանրապէս այս պատմութիւնը այնպէս էր ազդել իմ շրջապատի վրայ, որ եթէ քչերը որեւէ կերպ դրսեւորում էին իրենց համախոհութիւնը, ապա շատերն էլ պատրաստ էին վերջին հրաժեշտի աղօթք կարդալ վրաս։ Քչերը իրենց ձեռքին որեւէ ուժ չունէին, իսկ ուժ ունեցող շատերն էլ անպայման ձեռքերն էին շփում հերթական արիւնահեղութեան խրախճանքը վայելելու հեռանկարը տեսնելով։ Պերճը անհանգստացած էր իմ ճակատագրով։ Ամէն հարմար առիթով փորձում էր մթնոլորտը լիցքաթափել։ Բացառիկ մի աշխուժութեամբ Ղազար Այւազեանի եւ նրա ձախաւեր գրքի մասին իր վերաբերմունքը չէր թաքցնում Լեւոն Մկրտչեանը։ Եւ ինչպէս արդէն վարժուել էի հրատարակչական իմ փորձով, նա ոչ թէ փորձում էր ինձ պաշտպանել, այլ առիթն էր օգտագործում համալսարանական ամբիոնի վարիչին վարկաբեկելու համար։ «Չեն թողնում որ մարդն ապրի»,— այս խօսքով էր միշտ ամփոփում իր վերաբերմունքը հակառակորդի նկատմամբ։ Երբ հեռաձայնեց կուսկենտկոմի գաղափարական բաժնի վարիչի տեղակալ Հրաչիկ Սիմոնեանը եւ հանդիպումի հրաւիրեց, ես մտածեցի որ առանց համապատասխան թոյլտուութեան իմ սարքած պրոբլեմը իր լուծումն է ստանալու։ Եւ վստահ էի որ իմ յանդգնութիւնը պէտք է պատժուի։ Զղջո՞ւմ էի… Մտքովս չէր էլ անցնում։ Իմ պնդաճակատութիւնը սահման չունէր երեւի… Ինչպէս միշտ, հիմա էլ կրկնում էի հօրս խօսքը. «Ի՞նչ է, կտրելու եւ անունս Իբրահի՞մ են դնելու»։ Իսկապէս… Անպայման գիտակցում էի որ գնում եմ հոսանքին հակառակ ուղղութեամբ։ Այդ ընթացքը տարօրինակ հաճոյք էր պատճառում ինձ։ Բայց գուցէ իրադարձութիւնների կենտրոն դառնալու ցանկութի՞ւնն էր պատճառը։ Չեմ դժուարացնելու հոգեբանների գործը։ Ասացի որ հոսանքին հակառակ գնալը հաճոյք էր պատճառում։ Եւ եթէ հաճոյքի այդ զգացողութիւնը հարստանում էր իրադարձութիւնների կենտրոն դառնալու փաստով, ապա վերանում է հոգեբանական պրպտումներ կատարելու անհրաժեշտութիւնը։ Ես նոյնպէս ունեմ իմ հաւակնութիւնները եւ առանձնապէս չեմ նեղւում դրանցից։ Այս դէպքում ես նմանում եմ այն տգեղ մարդուն, որ հայելու մէջ ինքն իրեն նայելով` նորէն ու նորէն համոզւում է, թէ բացառիկ գեղեցկութիւն ունի։ Իմ այդ բացառիկ գեղեցկութեամբ հմայուած` գնացի Հրաչիկ Սիմոնեանի հետ հանդիպելու։ Այս անգամ արդէն վստահ էի որ նրա սեղանին նետած իմ բանալիները յետ վերադարձնող չի լինի,քանի որ նա քարտուղարուհի չունէր։ Նա ինձ դիմաւորեց ժպիտով։ Բայց դա դեռ ոչինչ չէր նշանակում։ Նեղլիկ աշխատասենեակի մէջ մի առ ժամանակ լուռ նստած իրար էինք քննում։ Հրաչիկը ժամանակից շուտ ճերմակած մազերով էր։ Բարեհամբոյր… Ես չկարողացայ ժպիտս զսպել։ Ինչո՞ւ ժպտացի… Հաւանաբար հասկացնելու համար, թէ ինձ համար միեւնոյն է… Եւ նահանջելու միտք բնաւ չունեմ… Աւելի երկար լռել հնարաւոր չէր։ Նա հետաքրքրուեց, թէ ի՛նչ է եղել։ Հարցը ո՛չ տարօրինակ էր եւ ո՛չ էլ նենգամիտ։ Պարզապէս ինչ որ կերպ հարկաւոր էր սկսել… Որքա՞ն կարելի էր լուռ նստած ժպտալ եւ կարծէս հիանալ իրարով։ «Լաւ է որ պատմաբան ես…» Եւ փորձեցի բացատրել, թէ իսկապէս ի՛նչ է եղել… Մեր պատմութեան նկատմամբ, անկախ այն բանից հեռաւոր կամ մօտիկ անցեալն է, վերաբերմունքը բացարձակապէս սպառողական է։ Անշուշտ, չզսպեցի գայթակղութիւնս բաժնի վարիչի վրայով եւս անցնելու համար։ Եւ ընդհանրապէս իրենց պատկանելութիւնից զուրկ մարդիկ ընդհանրապէս իրաւունք չունեն ազգային պատմութեան մարզի մէջ որոճալու… Եւ ոչ էլ ղեկավարելու… Ի՞նչ է նշանակում` «Շունը հաջի` քամին տանի»… Նշանակում է տղամարդկութիւն ապացուցելու նպատակով կանգնել այդ քամու դիմաց եւ միզելու փորձ անել… Այսինքն, ոչ թէ տղամարդկութիւն ապացուցելու համար, ուղղեցի ինքս ինձ, անպայման ոգեւորուելով զրուցակցիս լռութեամբ… Հաւատարմութիւն են ապացուցում… Ո՞ւմ հաշուին… Նա լաւ էր յիշում կուսակցապետի այդ արտայայտութիւնը, երբ գրողներից մի քանիսը պահանջում էին պատասխանելու հնարաւորութիւն ստանալ ադրբեջանցի այն հեղինակներին, որոնք սեփականացնում էին մեր պատմութիւնը։ Վստահ էի որ նաեւ յիշում է, թէ նա` կուսակցապետը, ինչպէս «հարցը լուծեց», յիշեցնելով, թէ ռուսաց լեզուով լոյս տեսնող գրական ամսագրի հեղինակը իրենց մէջ է… Մեր զրոյցը, աւելի ճիշտ` իմ մենախօսութիւնը տեւեց մօտ քառասուն րոպէ։ Վերջապէս, Հրաչիկը գլխով արեց, թէ` «Պարզ է» եւ ասաց որ Այվազեանի յօդուածը պէտք է անպայման տպել։ Ես անկեղծօրէն ծիծաղեցի։ Անշուշտ. ինքս ինձ վրայ։ Ի՞նչ էի ոգեւորուել… Ի՞նչ էի ուզում բացատրել… Եւ այն էլ այս շէնքի այս անհրապոյր սենեակի մէջ… «Չէ,— ասացի,— չի լինի…»։ Իսկ ինչո՞ւ չի լինի։ «Որովհետեւ արատաւոր աշխատութիւնը քննադատել ենք ամսագրի մէջ եւ չի լինի տպագրել հեղինակի պատասխանը որ, բնական է, քննադատութիւնը ժխտելու համար է գրուած»։ «Չե՞ս կարդացել»։ «Չեմ կարդացել, բայց ինչո՞ւ պէտք է մօտ երեսուն էջ գրած լինէր…» «Գուցէ նոր հիմարութիւններ դուրս տալո՞ւ համար»։ Ես դարձայ որսկան շուն։ Ականջներս սրեցի… Յետո՞յ… «Ճիշտն այն կը լինի որ տպես»։ «Չի՛ լինի… ճիշտ չի լինի հէնց այդպէս սուսիկ¬փուսիկ վերցնել ու տպել»։ «Տպիր ինչպէս ուզում ես,— ասաց Հրաչիկը։— Բայց անպայման տպիր»։ «Ինչպէս ուզո՞ւմ եմ»։ Նա գլխով արեց. «Ինչպէս ուզում ես»։ «Լա՛ւ,— համաձայնեցի ես։— Կը տպեմ ինչպէս ուզում եմ»։ Հրաչիկը գլուխը կախեց թղթերի վրայ։ Իբր շատ կարեւոր բան է կարդում։ Ես նրա սեղանից վերցրեցի պատասխան յօդուածի պատճէնը որ Այվազեանը ուղարկել էր նաեւ ինստանցիային եւ անշշուկ դուրս ելայ սենեակից։ Լուիզան եւ Սերգէյը դեռ խմբագրատանն էին։ Ինձ էին սպասում։ — Տպելու ենք,— ասացի ես քմծիծաղով։ Գիտէի, թէ ինչպէս են նրանք ընդունելու այս լուրը եւ երեխայի պէս ուրախ էի նրանց հոգու հետ խաղալու համար։ Սերգէյը կարկամեց, իսկ Լուիզան կարմրատակեց։ — Հա՛,— ասացի։— Տպելու ենք։ Բայց այնպէս, ինչպէս մենք ենք ուզում։ — Այսի՞նքն,— տարակուսեց Սերգէյը։ Իսկ Լուիզան այնքան էր յուզուած որ շտապէցի բացատրել, թէ ինչպէս։ Նրանք տարակուսած ու յուզուած էին տեսնելով իմ պարտուողականութիւնը։ — Այդ գիրքը տպագրութեան են յանձնարարել հինգ հոգի… Վեցերորդ հեղինակութիւնն էլ ինքը` գրքի խմբագիրն է։ Ամէնից առաջ մենք հէնց նրանց էլ կը խնդրենք որպէսզի պաշտպանեն հեղինակին,— բացատրեցի ես։ — Կենտկոմո՞ւմ ասացին։ — Կենտկոմում համաձայնեցին որ պատասխան յօդուածը տպենք այնպէս, ինչպէս կամենանք։ Մաքուր օդին, մինչեւ խմբագրութիւն հասնելը, մտածեցի որ անհարմար է… Հեղինակը մեծ գիտնական է… Չի կարելի թոյլ տալ որ ինքն իրեն պաշտպանի, երբ այդքան ուժեղ համախոհներ ունի… Թող այդ համախոհներն ու խմբագիրը պաշտպանեն նրա գիրքը։ — Ամբողջ ամսագի՞րն ենք յատկացնելու այդ այդ վեց հոգուն։ — Չեմ կարծում։ Իսկ եթէ սխալուեմ, ապա կը տպենք մի քանի ամսատետրակների մէջ։ Հետեւեալ օրը վեց հասցէներով ուղարկեցի նոյն բովանդակութեամբ վեց նամակ։ Իրազեկ էի պահում, թէ այսպէս ու այսպէս… Հրապարակել ենք Ուլուբաբեանի քննադատական յօդուածը։ Հեղինակը պատասխան է գրել եւ պաշտպանում է աշխատութիւնն ու հերքում ներկայացուած հակառակութիւնները։ Բայց քանի որ տուեալ հասցէատէրը քաջածանօթ է գրքին եւ երաշխաւորել է տպագրութեան, ուստի շատ աւելի խելացի կը լինի, եթէ մենակ չթողնի անուանի գիտնականին եւ պաշտպանի նրան։ Կարող է գրել մէկ էջից մինչեւ քսանհինգ էջ ծաւալով։ Իսկ ժամանակը… ժամանակը բաւականին շատ էր։ Քառասուն օր։ Նամակները փոստ ուղարկելուց յետոյ հեռաձայնեցի Բագրատին։ Պատմեցի վերջին անցուդարձից, առաջարկեցի չսպասել վեց երաշխաւորների արձագանգին եւ ծանօթանալ պատասխան յօդուածին։ Երկու շաբաթ էլ չանցած Բագրատը բերեց պատասխանի պատասխանը։ Անմիջապէս ուղարկեցի շարելու։ Եւ մինչեւ կը լրանար սահմանուած ժամկէտը, այն արդէն շարուած եւ սրբագրուած` պատրաստ էր տպագրութեան։ Օրերն անցնում էին, բայց մեր պատմաբան ու գրականագէտ ակադեմիկոսներից եւ դոկտորներից ձայն¬ձուն դուրս չէր գալիս։ Բագրատը առաջարկեց որ նաեւ յատկապէս ասորագիտութեամբ զբաղուող մէկն էլ գրի այս առիթով։ «Մատենադարանում մի երիտասարդ կայ,— ասաց նա։— Եթէ դեմ չես` կ’առաջարկեմ որ գրի… Առիթ է. տպագրուած յօդուած էլ կ’ունենայ»։ Բագրատը ժպտաց։ Հոգուս հետ էր խաղում։ Բանն այն է որ «Լիտերատուրնայա Արմենիա» ամսագիրը դարձել էր նաեւ գրականագիտական եւ պատմագիտական թեզեր պաշտպանողների համար հրապարակուելու մի դաշտ։ Բայց քանի որ այդ թեզերը նուազ առնչութիւն ունէին գիտութեան հետ եւ սոսկ ձեւական բնոյթ ունեցող շարադրանքներ էին ատենախօսութիւններ «պաշտպանելու» համար, նոր պարտականութեանս անցնելուն պէս աշխատակիցներին զգուշացրել էի որ նման յօդուածներ ըմդհանրապէս չընդունեն։ Իմ այս կեցուածքը հասկանալի դժգոհութիւնների ալիք բարձրացրեց։ Եւ ես, բնականաբար, դարձայ հարձակումների թիրախ։ Արածս, անշուշտ, հերթական մի հիմարութիւն էր. եւ ընդամէնը հերթական անգամ ապացուցեցի որ թշնամիների բանակներ ստեղծելու մէջ իմ տաղանդը բացառիկ է։ Յիրաւի, կարելի էր միայն խղճալ ինձ… Բայց կարեկցել` երբէ՛ք… Ի՞նչ կարեկցանք, երբ թոյլ չէի տալիս որ մարդիկ ապրեն։ Թոյլ չէի տալիս որ մարդիկ ապրեն… Մի քանի օր անց Բագրատը բերեց «”Տարոնի Պատմութիւնը” Ղ. Վ. Այվազեանի “քննադատութեան” լոյսի տակ» ակադեմիական վերնագրով մի յօդուած։ Ինքը` հեղինակը, որ Լեւոն Տէր Պատրոսեան անունով ինձ անծանօթ մէկն էր, հաւանաբար վախեցել էր վիճաբանական յօդուած գրելուց կամ ուղղակի չունէր նման յօդուած գրելու համար անհրաժեշտ կարողութիւն. եւ շարագրութեան մէջ հասկացնում էր, թէ ինքը սոսկ գրախօսութիւն է գրել։ Երբ իմ այս դիտողութիւնը արեցի Բագրատին, նա ժպտաց, ասելով. «Երեւի այդքանն է կարողացել»։ «Ուրեմն, այդ է՞լ տպեմ»։ «Լաւ կը լինի. շատերը միայն այդ մակարդակի գրախօսութիւններն են ընկալում»,— համոզեց Բագրատը։ Եւ նա իրաւացի էր։ Խնդիրը մէկ ընդ միշտ գոցելու համար անհրաժեշտ էր այն հասկանալի ու ընկալելի դարձնել բոլոր ուսումնականներին ու նաեւ թերուսներին։ Մնում էր կատարել վերջին քայլը։ Քառասունմէկերորդ օրը մէկիկ մէկիկ հեռաձայնեցի Այվազեանի գիրքը տպագրութեան յանձնարարողներին, որոնք, ինչպէս հեղինակն էր նշել իր շնորհակալական խօսքի մէջ, կատարել էին «արժէքաւոր դիտողութիւններ»։ Բոլորից էլ ստացայ միեւնոյն պատասխանը։ Բոլորն էլ ցաւում էին որ ժամանակ չեն ունեցել… գործուղման մէջ են եղել… հիւանդացել են… եւ այլն… Քանի որ նախորդ հրապարակումը արդէն իսկ մեծ աղմուկ էր բարձրացրել, ուստի սովետական պատմա¬գրականագիտութեան քուրմերը հարմար էին գտել աւելորդ անգամ իրենց անունը չկապել կուսակցական տարբեր աստիճանների ղեկավարների կանանց ու դուստրերին գիտութիւնների ճամբայ դուրս բերող Ղազար կամ ինչպէս Մատենադարանի երիտասարդ աշխատակիցն էր վերնագրել` «Ղազար Վարդանիչի» հետ։ Հրապարակումին աւելացրեցի նաեւ «Խմբագրութեան կողմից» իմ հակիրճ խօսքը, որտեղ ներկայացրեցի այս մեր դիրքորոշումը։ Առանց անուններ տալու անդրադարձայ նաեւ, թէ ինչպէս «արժէքաւոր դիտողութիւններ» անողները խուսափեցին զօրաւիգ լինել հեղինակին։ «Չնայած երկու կողմից էլ թոյլ տրուած ծայրահեղութիւններին,— այսպէս աւարտեցի իմ ամփոփիչ խօսքը,— մենք յոյս ունենք որ այս հրապարակումները դրական նշանակութիւն կ’ունենան ինչպէս տուեալ որոշակի խնդիրը, այնպէս էլ գիտական բարեխղճութեան ընդհանուր հարցերը պարզաբանելու, իր իւրաքանչիւր պնդման նկատմամբ գիտնականի պատասխանատուութեան եւ գիտական աշխատանքի նկատմամբ բարոյական վերաբերմունք ունենալու տեսանկիւնի առումով»։ Փետրուարի վերջերին տպարանից ստացանք ամսագրի ազդանմուշը։ Ամէն բան տեղը տեղին էր։ Վստահ էինք որ հարցը մէկ ընդ միշտ փակուած է։ Բայց…
  9. Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ ԱՌՆԵՏԻ ՏԱՐՈՒԱՅ ՁՈՒԿՆ «ՉԵՆ ԹՈՂՆՈՒՄ ՈՐ ՄԱՐԴԻԿ ԱՊՐԵՆ…» 1 Սեպտեմբերի կէսերին Խաչիկ Թէօլէօլեանին ուղարկած պատասխան նամակիս մէջ գրել էի. «Յիշել ես Կարլէն Դալլաքեանին։ Ես իմ "Առնետի Տարուա Ձուկն" վարքագրութեան մէջ մի դրուագ ունեմ պատրաստ, որտեղ խօսք կայ նաեւ նրա մասին։ Մօտ ժամանակներս կ'ուղարկեմ…» Բայց մինչեւ այդ կտորը Խաչիկին ուղարկելս, ստացայ Կարլեն Դալլաքեանի մահուան գոյժը։ Ուստի որոշեցի ուղարկելու փոխարէն հրապարակել եւ այս հրապարակումը նուիրել Կարլեն ԴԱԼԼԱՔԵԱՆԻ յիշատակին Այդ աշխատութիւնը ուշադրութիւնս գրաւեց առաջաբանի մէջ տեղ գտած այն նախազգուշացումով, թէ հեղինակը կատարել է կրկնակի աշխատանք` գրաբար բնագիրը նախ «թարգմանելով» ժամանակակից հայերէնի եւ ապա ժամանակակից հայերէնից թարգմանելով ռուսերէնի: Տարօրինակ նախազգուշացում էր որն աւելի շուտ փորձում էր աւելի ծանրակշիռ դարձնել «գիտական աշխատասիրութիւնը»։ Կասկածելի էր համալսարանական գիտնականի կատարած այս կրկնակի թարգմանութիւնը, քանի որ լեզուն տիրապետելու պարագային անհեթեթութիւն է նախ թարգմանել միջանկեալ լեզուի եւ ապա` ներկայացուած բնագրի։ Այս ճամարտակութիւնը անմիջապէս մատնում էր, թէ «Տարոնի պատմութիւնը եւ IV-VII դարերի հայ գրականութիւնը1» գրքի հեղինակ Ղազար (Լազար) Այվազեանը գրաբարին չի տիրապետում։ Եւ քանի որ այն վերաբերում էր IV-VII դարերի հայ գրականութեանը, սկսեցի աւելի ուշադիր թերթել։ Եւ իրար յետեւից հանդիպեցի նորանոր անհեթեթութիւնների, որոնք սփռուած էին աւելի քան 400 էջանոց այդ հրատարակութեան մէջ։ Ընդ որում աշխատութիւնը տպագրութեան էին յանձնարարել հինգ ակադեմիկոսներ եւ դոկտորներ։ Եւ բոլորն էլ համարւում էին անվերապահ հեղինակութիւններ։ Գիրքը մի կողմ դրեցի եւ մի քանի օր շարունակ փորձում էի ճզմել իմ ներսը յայտնուած հերթական ցեցը։ Ինքս ինձ ներշնչում էի որ պատմա¬գիտական այդ արոտավայրը իմը տեղը չէ եւ բնաւ պէտք չէ խառնուել ո՛չ Զենոբ Գլակի եւ ոչ էլ նրա պատմութեան, առաւել եւս հայ գրականութիւնը ակզբնաւորուելու անցած¬գնացած ժամանակներին։ Ի վերջոյ, համոզում էի ինքս ինձ, մասնագէտներ կան, ովքեր վաղ թէ ուշ անպայման կ'անդրադառնան հեղինակի վրիպումներին։ Բայց «Դուին» քաղաքի անուան սեռական հոլովը «Դունայ» կարդալով եւ «Դովնայ դաշտն»-ի մասին ծանօթագրելիս՝ հեղինակը ընթերցողին համոզում էր, թէ խօսքը վերաբերում Արեւելեան Եւրոպայով հոսող Դանուբ (Danube-ֆր. եւ անգլ., Dunay-ռուս.) գետին եւ նրան հարող դաշտին։ Այլ կերպ ասած՝ Դուին քաղաքը դարձել էր գետ եւ յայտնուել ինչ որ մի շատ հեռաւոր տեղ… Հակառակի պէս էլ այդ օրերին հրաւիրուած էր հերթական մի ժողով։ Գրողների միութեան երկրորդ յարկի կլոր սրահի մէջ արդէն հաւաքուել էին ժողովականները, արդէն ընտրել էին ժողովը ղեկավարող նախագահին եւ արդէն զեկուցողը ներկայացնեւմ էր կոմկուսակցութեան կենտկոմի հերթական որոշումը սովետական գրականութիւնը է՛լ աւելի զարգացնելու եւ սովետական «հայրենիքի» նորանոր յաջողութիւնները քարոզելով` նոր մարդ ստեղծելու գործը շուտափոյթ աւարտելու գործը։ Ժողովին մասնակցում էր կուսկենտկոմի ներկայացուցիչը եւ երազում էր թէ յանկարծ ինչ որ պատմութիւն չսկսեն այդ գրողները։ Ի դէպ յայտնի էին պատմութիւններ սարքողները։ Յայտնի էին իրենց հետաքրքրութիւնների շրջանակներով։ Այդ շրջանակները պայթուցիկ էին կամ հակառակը` թմրեցնող, ունէին գրական հետաքրքրութիւն կամ հակառակը` կենցաղային, ունէին ազնիւ դրդապատճառներ կամ հակառակը` անազնւութեան պաշտօնական դրսեւորումներ։ Ժողովի նախագահին նշանացի հասկացրեցի որ մէկ րոպէով դուրս եմ ուզում գնալ եւ նրա լուռ համաձայնութիւնն ստանալով` շտապեցի երրորդ հարկ` իմ աշխատասենեակն ու չարաբաստիկ գիրքը ձեռքիս` վերադարձայ։ Տխուր զեկուցումից յետոյ սկսուեցին մտքերի փոխանակութիւնները։ Յաւուր պատշաճի ելոյթներ էին եւ կուսակցականի իրենց հաւատարմութիւնն հարմար առիթով եւս մէկ անգամ դրսեւորող գրողները ելոյթներ ունեցան։ Այդ ելոյթները նոյնքան տխուր էին։ Երբ ժողովի նախագահ ձայնը տուեց նախավերջին հռետորին, ես նշաններով հասկացեցի, թէ խօսք եմ ուզում առնել։ Ժողովի նախագահը նայեց ձեռքի ժամացոյցին։ Բայց ես պնդեցի` հասկացնելով, թէ կարճ եմ խօսելու։ Քիչ յետոյ, իբրեւ վերջին խօսող, մօտեցայ ամբիոնին։ Եւ, իսկապէս երկար չխօսեցի։ Յիշեցրի մեր հանդիպումը Հայաստանի կուսակցապետի հետ, յիշեցրի մի քանի հոգու անհանգստութիւնը որ այդ օրը արտայայտեցին ադրբեջանցի գիտնականների պատմութեան զեղծարարութիւնների մասին։ Եւ խօսքս աւարտեցի, ասելով, թէ բանն արդէն այնտեղ է հասել որ հիմա էլ Հայաստանի մէջ են սկսել պատմութեան հետ ճամարտակել եւ այն էլ առանց հայերէն խօսելու եւ մտածելու կարողութեան։ Ընթերցեցի նաեւ մի քանի արտառոց պարբերութիւններ որոնք փոքր¬ինչ զուարճացրեցին յոգնած ժողովականներին։ Եւ այսքան միայն։ Իմ այն ներքին համոզմունքը, թէ նիւթը շարունակողներ կը լինեն` որեւէ հիմք չունէր։ Քուէարկեցին ժողովի բանաձեւը` ստեղծագործական նորանոր յաջողութիւններով հայրենիքի փառքը աւելացնելու եւ սովետական մարդ ստեղծելու գործնական առաջարկութիւններով, նաեւ, անշուշտ, նշելով մի շարք թերութիւններ, որպիսիք երեւացել են սովետահայ գրականութեան մէջ։ Թէ ինչ թերութիւններ էին եւ ովքեր էին այդ թերացումների հեղինակները` բնական է, ոչ նշուեց եւ ոչ էլ յստակեցուեց։ Եւ ճիշտն այդ էր։ Ժողովականները ցրուեցին եւ ես յուսախաբ քայլեցի դէպի իմ աշխատասենեակ։ Հազիւ էի ներս մտել ու նստել` գլուխս ձեռքերիս մէջ առած, փորձելով հասկանալ, թէ որքան երկար պէտք է տեւի այս ծանրացած ու գաղջ մթնոլորտը թէ՛ գրական շրջանակի եւ թէ՛, առաւել եւս, հասարակութեան մէջ, երբ դուռն զգուշօրէն բացուեց։ Գլուխս բարձրացրեցի։ Բագրատն էր։ Ներս եկաւ ժպտալով, եւ նրա այդ ժպիտը աւելի յուսահատեցրեց ինձ։ «Դեռ ժպտո՞ւմ ես»,— չարացած ասացի ես։ «Հա՛,— ասաց նա։— Լաւ ելոյթ էր»։ Հաստատ ձեռք ես առնում, ասացի. քանի՞ կոպեկ արժէ այդ լաւ ելոյթը. բթամիտներին անհնար է որեւէ բան հասկացնել։ Յատկապէս որ այդ բթամիտները սոսկալի հայրենասէրներ են։ «Ամսագիրը ձեռքիդ է,— ասաց Բագրատը։— Գրի՛ր…» «Հիմա նստեմ Զենոբ Գլա՞կ ուսումնասիրեմ»,—հոգոց հանեցի ես։ «Իսկ եթէ գրող լինի` կը տպե՞ս»,— հարցրեց Բագրատը։ «Որտեղի՞ց գտնեմ այդ գրողին»,— զայրացայ ես։ «Մի՛ յուզուիր,— խորհուրդ տուեց Բագրատը,— ինձ տուն կը հասցնե՞ս»։ Արդէն ուշ երեկոյ էր։ Շէնքի մէջ գիշերապահից բացի մէկ էլ վարորդն էր։ Ինքնաշարժի մէջ լուռ էինք։ Ընդհանրապէս խուսափում էի վարորդի ներկայութեան գործից ու անցուդարձից խօսել։ Այդ իմաստով իմ վարորդը միւս վարորդների շրջանակում միայն լսողի դերի մէջ էր լինում։ Եւ ոչ էլ նորութիւններ ասելու առաւելութիւնն ունէր… «Վաղը կ'անցնեմ»,— հրաժեշտ տալու փոխարէն խոստացաւ Բագրատը։ …Յաջորդ օրը սկսուեց սովորական հոգսերով եւ երբ քարտուղարուհին ներքին հեռախօսով լուր տուեց, թէ Բագրատ Ուլուբաբեանն է եկել, նոր միայն յիշեցի որ նա ասել էր թէ կ'անցնի եւ ուրախացայ որ հէնց այնպէս, միջանկեալ խօսք չի եղել նրա ասածը։ «Սա քեզ»,— ասաց Բագրատը իմ դիմաց դնելով մեքենագիր թղթերի մի հաստ տրցակ։ Վերնագիրը` «"Տարոնի պատմութեան" նոր մեկնաբանութեան առիթով» — կարդացի ես։ «Գրել եմ,— ասաց Բագրատը,— բայց ամէն տեղ մերժեցին… Նոր բան են սովորել` շունը հաջի` քամին տանի»։ «Չեն սովորել… Վախեցած են»։ «Կը տպե՞ս»,— հարցրեց Բագրատը։ «Եթէ երէկ ասէիր որ յօդուած ես բերելու` գիշերն աւելի լաւ կը քնէի,— խոստովանեցի ես։— Ի¯նչ ամորձատուած մարդիկ են»։ «Ծաւալը շատ մեծ է»,— զգուշացրեց Բագրատը։ Այսինքն` մտքովդ թող չանցնի, թէ կը կրճատեմ։ «Երկու ամսատետրակի մէջ կը տեղաւորեմ… Շարունակաբար»։ «Չի լինի… Կը խանգարեն…» Ես տարակուսեցի։ Ինչպէ՞ս կը խանգարեն… «Առաջին կտորը տպուելուց յետոյ շարունակութիւնը կ'արգելեն»։ «Ուրեմն, կը տպենք ամբողջովին»։ «Մեծ չի՞…»,— այնուամենայնիւ յիշեցրեց Բագրատը։ «Պէտք է թարգմանութեան տալ»,— ես տենդօրէն մտածում էի, թէ ո՞ւմ կարելի է յանձնարարել թարգմանութիւնը։ «Ես այդ գործը ինքս կը կազմակերպեմ… Պետք չէ որ ժամանակից առաջ յայտնի լինի»,— ասաց Բագրատը։ «Արագ կազմակերպիր»։ …Հաւանաբար այդ գործն էլ էր արդէն կազմակերպուած, քանի որ հազիւ մէկ շաբաթ անց Բագրատը բերեց յօդուածի թարգմանութիւնը։ «Միտքդ չե՞ս փոխել,— հարցրեց նա։— Չէ… Մի՛ նեղանա…Եթէ տպես` մեծ գլխացաւանքի մէջ ես ընկելու»։ «Շնորհակալութիւն որ զգուշացրեցիր… Իմ մտքով բնաւ չէր անցնի…» «Լաւ… Իսկ ե՞րբ կ'ուղարկես տպարան» Ներքին հեռախօսով խնդրեցի որ գլխաւոր խմբագրի տեղակալը գայ եւ երբ նա ներս մտաւ, յօդուածը տուեցի, ասելով որ անմիջապէս աչքի անցկացնի եւ ուղարկի տպարան` շարելու։ «Պինդ կաց»,— մաղթեց Բագրատը գնալու առաջ։ «Դու էլ»,— ասացի ես։ Յօդուածի առանձնատիպերը սրբագրելիս հնարաւոր էր նաեւ տեղեկութեան հոսք, ինչը բնաւ նորութիւն չէր ընդհանրապէս մամուլի համար։ Հասարակական մարած կեանքի մէջ ամէն փոքր ի շատէ համարձակ քայլ արագօրէն դառնում էր բոլորի սեփականութիւնը։ Այլ կերպ ասած, անհրաժեշտ էր ինչ որ մի արտակարգ նորութիւն հասարակութեանը աշխուժացնող, կեանքին որեւէ իմաստ հաղորդող բամբասանքի համար։ Բարեբախտաբար, որեւէ տեղեկութիւն դուրս չսպրդեց։ Ամսագրի 1977 թուականի Ապրիլի թիւը լոյս տեսաւ։ Եւ հէնց յաջորդ օրը գրական եւ համալսարանական շրջանակով մէկ տարածուեց Այվազեանի դոկտորական ուսումնասիրութիւնը քարը քարի վրայ չթողնող յօդուած լոյս տեսնելու լուրը։ Եւ նորէն խօսքն ու զրոյցը զարգացաւ բնաւ էլ ո՛չ ըստ էութեան։ 30-ականներին յաջողութեամբ իրականացուած կուլտուրական ռեւոլիւցիան իր տխուր, եթէ չասենք ողբերգական` հետեւանքներն էր թողել սովետական արդէն շատ լաւ պայտուած մտաւորականութեան վրայ։ Եւ Բագրատ Ուլուբաբեանի յօդուածը սոսկ առիթ դարձաւ, որպէսզի համալսարանի Ռուսաց լեզուի ու գրականութեան ամբիոնի վարիչի աշխատանքային շրջապատը հնարաւորութիւն ունենայ մի աւելորդ անգամ ապացուցելու իր անսահման հաւատարմութիւնը շեֆի նկատմամբ, իսկ հակառակորդներն էլ ստացան չարախօսելու լաւագոյն մի առիթ։ Այնպէս որ հայ պատմա¬գրական խնդիրները նորէն նահանջեցին յետին մի ծիր։ Երեւի երկու շաբաթ անց Վարդգէսը ինչ որ հարցի շուրջ զրուցելուց յետոյ այսպէս, ի միջի այլոց, արտաքնապէս կարեւորութիւն էլ նոյնիսկ չտալով, ինձ պարզեց մեքենագիր թղթերի տրցակը։ «Քո զոհն է բերել,— իբր միանգամայն բաժանելով ամսագրի դիրքորոշումը, ասաց նա։— Տես ի՛նչ ես անում»։ «Ոչինչ չեմ անում»,— պատասխանեցի անմիջապէս պրկուելով։ «Տպիր` թող վերջանա… Գլխացաւանք է լինելու…» «Բայց ինչո՞ւ է քեզ բերել»,— հարցրեցի ես։ «Ես խոստացայ որ անպայման իր տեսակէտն էլ կը տպենք»,— հարցիս կարեւորութիւն չտալով, շարունակեց Վարդգէսը։ «Իր տեսակէտը արդէն լոյս է տեսել չորս հարիւր էջանոց գրքով»։ Վարդգէսը սկսեց մատների ծայրերով ոլորել ականջի յետեւի խոպոպները։ Եւ ես հասկացայ որ ներադայնանում է։ «Չի կարելի հեղինակին զրկել պաշտանուելու իրաւունքից»։ Ես ոտքի ելայ։ «Մոռացար վերցնել»,— ասաց Վարդգէսը նորէն ինձ պարզելով «զոհի» պատասխան յօդուածը։ «Քեզ է բերել,— ասացի։— Դու էլ տպիր»։ «Խմբագիրը հո ես չեմ»,— իբրեւ թէ կատակս ընդունելով, ներդայնօրէն ծիծաղեց Վարդէսը։ «Գիտեմ որ խմբագիրը ես եմ… Դու նրան պէտք է ասէիր որ սխալ հասցէով է եկել»։ «Լա՛ւ… լա՛ւ… գործը մի բարդացրու։ Հէնց առաջկայ համարի մէջ ուղարկիր տպուելու»։ «Ես այդ յօդուածը չեմ տպելու… Ամսագիրը գրքի մասին իր կարծիքն արդէն յայտնել է… Հո ասուլիս չե՞ք սկսելու…» Վարդգէսը մի պահ լռեց։ Տենդօրէն ինչ որ բան էր մտածում եւ աւելի եռանդով շարունակեց ոլորել խոպոպները։ «Մասնագիտական ամսագրերը Բագարտին մերժել են, իսկ դու…» «Գիտեմ որ մերժել են… Դրա համար էլ կոչւում են մասնագիտական» «Դա մեր ամսագրի գործը չէր… Մեր խնդիրները վերաբերում են ժամանակակից գրականութեան» «Իսկապէս, մենք` ո¯ւր, չորրորդ դարը ուր…— ծոր տուեցի ես։— Պահիր քեզ մօտ… Կը գայ` կը վեադարձնես… Այդ յօդուածը իմ գզրոցների մէջ հաստատ կը կորչի»։ Եւ դուրս ելայ։ Մի քանի օր անց ինձ հրաւիրեցին կուսկենտկոմի գաղափարական բաժնի վարիչի մօտ։ Առանձնապէս շատ մեծ կենսափորձ ունենալու կարիք չկար կռահելու համար որ շարունակւում է «գլխացաւանքը»։ Բաժնի վարիչն էր Անատոլի Մկրտչեանը։ Երկու տարի առաջ եկել էր Միացեալ Նահանգներից, որտեղ հրատարակուող «Soviet Life» քարոզչական հանդէսի խմբագրատան պատասխանատուներից էր։ Արտասահմանում եւ այն էլ ԱՄՆ¬ում աշխատելու իրաւունք ունեցող լրագրող։ Այսինքն, առնուազն ԿաԳէԲէ¬ի ուսադիրներ ունեցող մէկը։ Նկատի ունենալով նաեւ նրա ռուսական մտածողութիւնը, ապա հասկանալի էր, թէ որպիսի զրոյց էր ինձ սպասում նրա ժուժկալօրէն կահաւորուած աշխատասենեակում, որտեղ մարդ կարող էր երեք ամսից յետոյ դառնալ հոգեկան հիւանդ։ Բայց մարդիկ կային որ դիմանում էին։ Նրանք հոգեկան հիւանդներ չէին դառնում շատ բարձր առաստաղով ու գորշ¬դեղնաւուն մթնոլորտով այդ հիւանդասենեակների մէջ։ Եւ գոյութիւն ունէր սպառիչ մի բացատրութիւն, թէ` ինչո՛ւ… Որովհետեւ հիւանդներ չէին, բայց արդէն հոգեխախտուած մարդիկ էին իրենց ռուսական մտածողութեամբ, կոմունիստական գաղափարներին նուիրուած երեսպաշտութեամբ եւ այս մէկի պարագային նաեւ չեկիստական ուղնուծուծով։ Արդէն տասնամեակից աւելի էր որ չեկիստները նշանակւում էին կուսակցական ոլորտների պատասխանատուներ, իսկ կուսակցական ոլորտների պատասխանատուներին էլ ուղարկում էին ԿաԳէԲէ¬ի համակարգ։ Թէ ինչով էր պայմանաւորուած այս փոխ-ներարկումը այն ժամանակ ինձ անհասկանալի էր։ Բայց մի բան արդէն բացայայտ էր որ այդ գործիչները երկուստէք իրենց շատ ամուր էին զգում։ Անցնում էր «կարմիր պրոֆեսուրա»ի, իսկ յետոյ «Մարքսիզմ¬լենինիզմի երեկոյեան դասընթացներ»ի թողարկած կիսագրագէտ եւ թերուս շրջկոմ¬քաղկոմ¬կենտկոմների քարտուղարների եւ միւս «ապարտչիկների» ժամանակը։ Իշխանութիւն էր գալիս նոր սերունդը։ Եւ այդ սերունդը ներկայացնում էին ոչ միայն համալսարանականները, այլեւ բարձրագոյն ուսումնական փակ հիմնարկների շրջանաւարտներ` իրենց օտարածին կանանցով եւ օտար լեզուների իմացութեամբ։ Ընդ որում այս վերջին երկու յանգամանքը պարտադիր էր։ Իրենց մայրենին դարձած ռուսերէնի չափ անհրաժեշտ էր գիտենալ օտար լեզու եւ ծառայողական անվերապահ առաջընթացը ապահովելու համար էլ անպայման օտար կին։ Ի դէպ, չեմ կարծում, թէ մարդկային զգացմունքների համար զտիչներ գոյութիւն ունեն օտարը իւրայինից տարբերելու համար։ Եւ լաւ է որ այդ զտիչները չկան։ Բայց կոմկուսակցական եւ չեկիստական ապագայ կադրերի «սիրած կին» ընտրում էին կոմկուսն ու ԿաԳէԲէն միասնական ջանքերով եւ «սիրուելիք կանանց» սեփական կադրերից։ Բաժնի վարիչին հանդիպելու էի առաջին անգամ։ Եւ հէնց առաջին հայեացքից, ի հարկէ, նաեւ նախապաշարուածութեան հետեւանքով, ինձ բնաւ դուր չեկաւ այդ մարդու հոտը։ Այդ հոտը գալիս էր հայերէն խօսելու նրա ճիգից. այդ հոտը գալիս էր նրա աչքերից, որոնք շարունակ խուսափում էին ուղիղ նայել դիմացինին. վերջապէս, դա մի հոտ էր որ իր տիրոջը պաշտպանելու էր արտաքին որեւէ ազդակից` կրիայի պատեանի պէս։ Առանց դէմքի որեւէ մկան խաղացնելու, նա ինձ տեղեկացրեց որ յարգելի գիտնականը պատասխան¬յօդուած է ներկայացրել եւ ամսագիրը պարտաւոր է այդ նիւթը տպագրել։